Бистиң хүндүлүг даайывыс Алдын-оол Сумбаевич Маады эрткен чылын 97 харлааш, бурганнаан. Ол хөй чылдарда башкылап, школа директорлап, колдуунда Тожу кожуунга ажылдап чораан. Тожуларның ажыл-амыдыралын кончуг сонуургап, ол дугайында солун-сеткүүлдерге пенсиялай бергеш, Дерзиг-Аксынга чурттап тургаш бижип турган. Даайывыстың чырык адынга тураскаадып, ооң бижээн чүүлдерин чырыкче үндүрдүвүс.
Дуңмазы Татьяна КЫЗЫЛ-ООЛ.
Хая чугу
Араб Эмираттар хая чугун 200 чыл бурунгаар ажыглап эгелээн. Тибет медицинада хая чугун бойдустуң сөңнээн чугула эртине-эми кылдыр санап, янзы-бүрү аарыгларны эмнээринге киириштирип турар.
Тожу ивижилери, аңчылар бо онзагай эм шынарлыг чукту сынган черлер эмнээринге, чүрек аарыгларынга дээш өске-даа кемдээшкиннерге ажыглап турары таварылга эвес.
Мумиё — хая чугунуң тывылган төөгүзүн эртемденнер ам-даа долузу-биле тодаратпааннар.
1936 чылда бир-ле хая баарынга мөчээн аңчы кижиниң холу билектен өрү сынып, кемдээн хире. Холунуң өске кезектери ирий берген, ынчалза-даа сынган кезек черге хая чугу дамдылап бадып турган болгаш ол сынык чер тутчуп, экирий берген болган дээр.
Тожунуң, Терлиг-Хаяның хая чуктарының өңү шала хүреңсимээр болгаш дашталчак болур. Ында дөмейи аажок ак-ак борбак черлер бар. Тожунуң аңчылары ол черниң хая чугун деге-күске мыяа дижир. Шак ындыг хая чугу кончуг эм шынарлыг, күштүг. А ак өңнүг, ажыгзымаар, кыжыраң амданныг, үүрмек дашталчак бүдүмел база бар, ол хая чугу эвес-тир. Ону чүгле эки билир кижи ылгап шыдаар. Оон аңгыда хая чугун аарыглар эмнеп ажыглаарда, ооң хемчээлин тодаргай билип алыры чугула. Тожунуң чурттакчыларының сүмелеп турары-биле алырга, 50 грамм хайындырган сугга ийи-үш сереңги бажы хире хая чугун эзилдирер. Ооң хемчээлин сагывас болза, чук кончуг күштүг эм шынарлыг болуп турар. Ону хөйнү ижип болбас.
/ Алдын-оол МААДЫ.
Каа-Хем кожуун.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын №2 2025 чылдың январь 22