| Февраль 26 – Бүгү делегейниң далашпас чорук хүнү |
Далашпазының азы оожум чоруурунуң хүнү деп 20 чыл четпээн онзагай байырлалды делегейде демдеглеп эрттирип турар. Ол байырлал 2007 чылда Италияга «Оожум чурттаарының уран чүүлү» ассоциацияның сүмелээни-биле төрүттүнген. Ол хүннүң кыйгырыы: «Далашпайн, үени магада». Байырлалдың сорулгазы – кижилерни амыдыралын эде көрүп, кайнаар-даа далашпайн, хензиг үени магадал-биле аянзынып эрттирерин, уран чүүлдү сонуургап, театр барып, концерттер, делгелгелер көрүп, өг-бүлези-биле чаагай чемден таваар кылып чип, хөөрежип олурарынче кыйгырары.
Шак ол хүн янзы-бүрү солун хемчеглерни эрттирип турар. Чижээлээрге, «Таваар марафон» деп оюнга 300 метр черни чаңгыс-даа тура дүшпейн, 87 минута (1 шак 27 минута) иштинде кылаштап эртер ужурлуг, бердинген үеден эртежик база доозуп болбас. Миланда болгаш Италияның өске-даа хоорайларында далажып чоруур улусту доскаш, оюн-баштак торгаалдарны онаап турар.
Бо онзагай байырлал-даа, кижи бодаарга, улуг-улуг хоорайларга тааржыр хире. Ылаңгыя Москвага. Ында шимчээшкин-не хөй, кижи бүрүзү ажылынче, өөредилгезинче далажып бар чыдар: метрога-даа, автобустар, чиик машиналарга-даа. Шупту чүве шакка чагырткан, айыткан шактан озалдаар болза-ла, бодуң шоруң. А бистиң Тывада кандыг ийик? «Тыва шак» деп адап алганывыс чурум чок, озалдаар чаңчылывыс хоочураан аарыг-биле дөмей апарган. Саян артында улуг хоорайлардан келген туристер Кызылга келгеш, көөрге, шупту улус кончуг таваар тоорук казып каап, ында-мында бөкперлежип туруп алган, таакпылап каап, дүкпүртүнүп каап, хөөрежип турар болган. Далажыр кижи-даа чок, маажым-шөлээн. А кыдаттар болгаш японнар, кара даң бажындан тура ажылдап эгелээр кежээ улус, эскерерге, эмин эрттир удуурунга ынак болган деп чугаалар-ла бар. Ол эскериглерде шын база бар болбайн канчаар, ынчалза-даа кижи бүрүзү ындыг эвес-ле болгай. Ындыг-даа болза черле далажып, буу-хаа чорук кылып, шүүдээриниң орнунга базым бүрүзүн баш бурунгаар кончуг таптыг планнап алгаш, эртежик чорук-херек, ажыл-агыйны эгелеп алганы дээре. «Эртежи кижи эзерлиг аътка дужар» дээри-ле шын. Эртежи кижилер олча-омактыг болуп, чоруун хала чокка чогудуп алыр таварылгалар амыдыралда хөй.
«Далашкан күске сүтке дүжер» – база-ла чиге сөглээн үлегер домак. Амгы үениң «техника хамчыы» деп болур автоавариялар колдуунда-ла далаш-биле халдып чораанындан болуп турар. Чычаанныг кижи чадаг кижиден черле дүрген – чедер черинге канчап-даа четтигип чеде берип болур. Ол хирезинде-ле карак-кулак чок шавар болгай бис. Эки хүнде айыыл-халап чайлай бээр – оозу эки. Карак чивеш аразында болу бээр коргунчуг үскүлежиишкинден, чадаг кылаштап чораан кижи кырынче хөме таварып халдый бээр таварылгалардан кым-даа камгаланмаан – өттүр көрүптер харык бар эвес. Орук озал-ондаандан үзүлген амы-тын, чедир чурттаттынмаан хайыраан назын, өскүс арткан чаш ажы-төл, кемдээшкиннер, арткан назынын шимчээр арга-шинек чок эрттирери дег хомуданчыг чүве чок. Ынчангаш черле далашкан херээ чок.
Орус улустуң үлегер домаанда: «Чеди катап хемчээгеш, чаңгыс катап кес» дээр болгай. Бир херек бүдүрер деп барган болза, катап-катап боданып, шүгдүнүп, шыдаар-шыдавазын деңзилеп, эки-багай талаларын шуптузун өөренип көргеш, чүгле ынчан шиитпир хүлээп алыры күзенчиг. Далаш-биле бодал чокка банкылардан, өске кижи холундан алган чээлилер, дүрген аажызы-биле изигленгеш, бир кижиниң мага-бодунга, сагыш-сеткилинге чедирип каан аарышкы дээш, эшкедеп халааш, илдиккеш, кемдедип алган холу-буду дээш бажын соктап, халактаары дыка берге. Аныяанда акша халыынынга, ат-алдар халыынынга алзыпкаш, бодамчалыг болзун деп чагып-сургаан улуг улузун дыңнавайн, чуртталгада бүгү кежикти дүрген-дүрген четтирип, карак-кулак чокка ажылынга талыйтыр депшип, акша-хөреңгини четчир болгаш артар кылдыр ажылдап ап шыдапкаш, хенертен тайып ужары оон-даа берге. Далаш чорук кара тамыже киир идип болур...
Черле оожум, кылажы таваар, көрүжү чымчак, ажыл кылыры үр кижилер чоруур. Оларга бо хүн байырлал болбазы чөп. А ийи-үш ажылда четтигип, күрүнеге бараан болуп, амы-хууда ажыл-агыйынга шуптузунга четтигип чоруур кижилер ол хүн ёзулуг дыштанып, байырлаар болза эки. Эрес-кежээ, ажыл кылыксааш, шыданмас, отка-көске дүшкү дег, даң адар, хүн үнер – далдырткайнып чоруп каар кежээпейлер бичии оожургап, дыштаныр болза эки. Аянныг кылдыр чемден кылып, таваар шайлап, хөөрежип, телевизор баарынга чытпас ийикпе. Диванга чыда дүшкеш, солун номдан-даа номчаай. Чүгле телефон «суйбап» болбас, амгы үениң ол хуулгаазын эдилели кижиниң бажын, карактарын, сагыш-сеткилин дыштандырбас, дам хөлзедир деп билир болгай бис.
«Оожум чурттаарының уран чүүлү» ассоциациязы далашпайн, тап-билээ чурттаарының элээн каш чагыг-сүмезин берип турар. Кым-бир кижиге херек болуп чадавас, а чамдыывыс кыдыындан артык сүмелер чокка-ла, амыдыралын аайлап, башкарып шыдаар болгай. Сонуургап көрүңерем чаа:
Чуртталганы планнап эвес, а чурттаар ужурлуг;
Кажан силер далажып болгаш дүвүреп, кылыктанып турар болзуңарза, оожургап алыңар;
Тура дүш, шупту чүвени чаңгыс сен кылып турар эвес сен;
Бир кижи-биле кады чорааш, чүнүң дугайында чугаалажырын боданма;
Чип турар чемиңерниң амданын эскериңер;
Сылдыстарны болгаш хүннүң үнерин, ажарын хайгаарап көрүңер;
Уруг-дарыыңар-биле хөөрежип, кады селгүүстеңер;
Үе-шакты үре-түңнел чок эрттиреринден кортпаңар;
Оожум таваар азы бичии кезектер-биле чугааланыңар;
Кандыг-даа улуг ажылды элээн каш бичии кезектерге чарып алгаш кылыңар;
Улуг номнарны оожум номчуңар;
Оода чаңгыс-даа болза хүннү чааскаан эрттирерин кызыдыңар;
Анаа-ла агаарлап кылаштап чорааш, кандыг-даа сорулга салбаңар, оон башка дыштанып агаарлаашкын үнезин чидириптер;
Бир эвес силерни үргүлчү бурунгаар идип, далаштырып турар болза, олардан оожургаарын дилеңер.
Ажылдап-даа, дыштанып-даа билир кылдыр амыдыраары, шынап-ла, уран чүүлдүң бир хевири чүве бо. Чүгле үезин шын кылдыр хуваап, сагыш-сеткилди арыглап, артык бодалдарны баштан чүлгүй шаап өөренип алыры чугула. Дыштаныр хүн кылдыр хоойлу ёзугаар чарлаваан-даа болза, байырлал-дыр, кежээпейлер, сагыш хандыр дыштанып ап көрүңерем.
/ Надежда КУУЛАР.
Чурукту интернеттен хоолгалаан.
“Шын” №7 2026 чылдың февраль 26