Чаа чыл байырлалдарының соон дарый, январь 13-те, Россияның парлалга хүнүн демдеглеп эрттирери чаңчыл болган. Ол хүннү республикада аңгы-аңгы медиаплатформаларда ажылдап турар, ооң иштинде парлалга болгаш электроннуг үндүрүлгелерниң, радио болгаш телевидениениң журналистери, ол ышкаш Тываның ном үндүрер чериниң база Тываполиграфтың ажылдакчылары демдеглеп турар.
Бо улуг адырда аңгы-аңгы мергежилдиң кижилери (редакторлар, корреспондентилер, чыскаакчылар, корректорлар, парлакчылар, операторлар, монтажёрлар дээш оон-даа өске) хүн бүрүде номчукчуларга, көрүкчүлерге солун болгаш шынныг медээлерни дүрген болгаш үезинде чедирер дээш, кызып ажылдап турар. Журналист кижиниң караа көскү, кулаа дыыжы, буттары маңгыр болур дээр болгай, ылап-ла оларның аразында ажылынга мергежээн, дуржулгалыг хоочуннардан эгелээш, чогаадыкчы, чаартыкчы үзел-бодалдыг аныяктарга чедир ёзулуг профессионалдар бар.
Ынчангаш демир-үжүүңер ылгын болзун деп йөрээвишаан, бо чылдың бир дугаар үндүрүлгезин Россияның парлалга хүнүнге тураскаадып, ук адырда чедиишкинниг ажылдап турар коллегаларывысты, оларның ажыл-ижин таныштырар-дыр бис.
«Тывамедиабөлүктүң» директору Надежда Сат:
– Школага өөренип тургаш-ла, тыва дылывыс башкызы чогаадыг бижидерге, сонуургаар турган мен. Чогаадыр чүүлдерге сонуургалдыг чорааным ол. Тыва дыл кичээлинде чогаадыг бижиткеш, эки бижиттинген чогаадыгларны «Чаа орук» болгаш «Сылдысчыгашче» чорудар чүве. «Сылдысчыгаш» солунунче тоолдар очулдуруп алгаш-даа чорудуп турганымны сактыр-дыр мен. Солун арнынга үнүп турганын сагынмас-тыр мен. Ортумак класстарга клазым болгаш башкыларым дугайында бижээн чүүлүмнү «Ленинчи орук» солунга парлаан. Ынчангы үеде ол дээрге эң улуг болуушкун-дур. Бижээн чүүлү солунга үнүп кээр болза, артында-ла гонорар төлеп бээр. Баштайгы гонорарымның түңүн сагынмас-тыр мен. Почта таварыштыр чагаа хавынга суккаш чорудупкан болган. Гонорарым чедип кээрге, дыка-ла өөрээн мен ийин. «Гонорар» деп сөстү ынчан билип алган мен. Бодаарымга, алдыгы классчы турган боор мен. Ооң соонда солун-сеткүүлче чагаа-даа чорудуп көрбээн мен.
Школа доозуп турар үемде өөредилге черинче дужаап кирери дыка берге чылдар турган. Кайы-даа өөредилге черинче мөөрей эмин эрттир улуг. 1990 чылдарда эде тургустунуушкун үезинде соңгаар улуг хоорайларже өөренири база арай айыылдыг. Чүгле Кызылдың күрүне университединче дужаар дээрден башка, өске шилилге-даа арай берге үе-дир ийин.
Школачы чорааш, физика, математика эртемнеринге сонуургалдыг чордум. Тываның күрүне университединиң физика, математика факультединче дужаап кирип шыдавайн баар хире мен деп билип каапкаш, ийи шылгалда катчы бээрге, филология факультедин шилип алдым. Бичиимден-не номчуттунарынга дыка ынак чораан болгаш, дыл, чогаал факультединге өөренирге, меңээ чиик турган. Башкыларым база Тываның чок дээн шыырак башкылары Клара Бүрбүлдеевна Куулар, Надежда Чылбаковна Серээдар, Кима Биче-ооловна Март-оол, Доржу Сеңгилович Куулар, Мира Викторовна Бавуу-Сюрюн болгаш бөлүүвүстүң куратору Мария Амын-ооловна Күжүгет турганнар.
2001 чылда университетти доосканымда, суурларга безин ажыл чок. Уруум база чаш, ачам база аарый бээрге, ийи чыл дургузунда ажыл чок олурдум. 2003 чылда эртемим аайы-биле хоорайда ажылдап болур хире албан черлерин доозазын кезип, билдириишкин киирдим.
Бир хүн көңгүс өске айтырыг шиитпирлээр дээш, бо Парлалга бажыңынга кирип келгеш, азып, кайнаар кылаштаарын билбейн турумда, чаңгыс курсчум Салим Моңгуш ужуражып келди. Ажыл дилеп турарымны билип кааш: «4 дугаар каътта «Тываның аныяктары» солуннуң кол редакторунче кирип көрем, корреспондентилер хереглеп турар чорду— дээрге, чоп болбас дээш, 4 дугаар каътче үнүп келгеш, кол редакторнуң кабинединге кире бээримге, дыка эвилең-ээлдек, аксы-сөзү чымчак херээжен кижи олур. Мени байысаап-байысаап, даалга бергеш чорудупкан. Бажыңга баргаш, саазынга хол-биле бижип-бижип, эртенинде эккелдим. Номчааш: «Биске тааржыр кижи-дир сен, документилериң эккел»— дээн. Кудумчудан келген кижини ынчаар ажылче хүлээп алган. «Тываның аныяктары» солун ынчан неделяда чаңгыс катап үнер турган. Үш чыл ажылдадым. Вера Ооржаковна, Галина Түлүшовна, Карина Кара-ооловна, Салим Моңгуш олар ажылдап турган. Журналистика адырынга ынчаар чедип келдим.
Янзы-бүрү кижилер-биле ужуражыры, интервьюлар алыры дыка солун болган. Бир катап газировка кылып турар бүдүрүлге черинче баар даалга берген. Кым-даа баш бурунгаар долгааш дугуржуп бербес, дугуржуп шыдаар болзуңза, бижиир сен, шыдавас болза, ол бодуңнуң бурууң болур. Азып-тенип чорааш, бүдүрүлге черинге чеде бээримге, пластик саваларны канчаар үрдүрүп турарын, канчаар газировканы кылып турарын көргүзүп, экскурсиялаткан чүве. Ол болуушкун сагыжымда арткан. Улуг сонуургал-биле бижээн мен. Үш чыл ажылдааш, амыдыралымның аайы-биле Кадык камгалал яамызынга парлалга секретары болуп ажылдай бердим. Аңаа ажылдаан дуржулгам база амыдыралымга дыка ажыктыг болган деп санап чоруур мен. Он ажыг чыл болганда дедир парлалга албанынче эглип келгеним бо.
Сайгарылгалыг материалдар, кижилер дугайында бижииринге ынак мен. Каяа-даа чорааш, бир-ле кижи-биле хөөрежип чугаалажыпкаш, «Бо кижиниң дугайында бижээн болза» деп бодай кааптар мен.
Директорнуң оралакчызы Бадма Даржаа:
– 2018 чылдың төнчүзүнде «Шын», «Тувинская правда», «Тываның аныяктары», «Сылдысчыгаш» солуннарны болгаш «Тува24» телеканалды чаңгыс «ТываМедиабөлүк» кылып, эде тургузуп турган үеде «Тува24» телеканалга корреспондентилээр дээш, ийи ай дургузунда шалың чокка дуржулга кирип ажылдадым. Ынчан телеканалдың кол редактору Тамара Оттуг-ооловна Кабимульдинова турган.
2019 чылдың март 16-да албан ёзузу-биле телеканалдың корреспондентизи апардым. Оон эгелээш-ле чуртталгам дыка солун кылдыр өскерлип эгелээн. Чүге дизе хоорайга өскен болгаш ада-иемниң чурту Эрзинче баардан өске, Тываның кайы-даа булуңнарынче чедип көрбээн кижиге, меңээ, черлер кезип, сургакчылаары дыка солун болган. Бо ажылымның ачызында бүгү Тываның шупту кожууннарын кезип, чаа-чаа улус-биле таныжып, хүн бүрүде аңгы-аңгы темаларны канчаар тырттырарын, канчаар бижиирин өөренип кирипкен мен.
Ооң мурнунда база хөй-ле организацияларга бодумну шенеп ажылдаан мен. Каяа-даа ажылдаарымга, шак бо адырга дег мээң сагыш-сеткилимге өөрүшкү эккелбес, чеже-даа акша-шалыңы хөй болза, солун эвес болур турган. Эптештирилге судьяның дузалакчызы болуп-даа, банкыга-даа, коллекторлар компаниязынга-даа, чээли бээр организация дээш колдуунда-ла саң-хөө-биле ажылдап чораан мен. Ооң мурнунда ажылдарымга көөрде, бо организацияда шалың ийи-үш катап эвээш-даа болза, сеткилимге чоок, аянныг боорга, ажылдап артым.
Бай-Тайга кожуунче ийи хонук дургузунда эң-не баштайгы сургакчылаашкыным уттундурбас. Материалдарны дыка шалыпкын кылып четтигипкеш, хонмайн-даа, дедир чанып келген бис. Бир дугаар сургакчылаашкын соонда-ла, ёзулуг мээң ажылым-дыр деп билип кааптым. Журналистиканың агымнарынче мынчаар шымнып кирип келгеним бо. Үнүүшкүн дээрге-ле дыка амыраар, черле чажам дивес, борбак-сарбаам апкаш-ла, халып чоруп каар турган мен.
Баштай Кызылдың 15 дугаар лицейин, оон ол-ла хоорайның экономика болгаш эрге-хоойлу техникумун кызыл диплом-биле дооскаш, Москваның күрүнениң федералдыг дээди өөредилге чериниң Новосибирск хоорайда салбырын доостум.
2020 чылда телеканалдың шеф-редактору деп албан-дужаалче даргаларым мени идип үндүрдү, а 2023 чылдың сентябрь айда директорнуң оралакчызынче депшиткен. Аныяк коллектив-биле эптиг-демниг ажылдап чор бис. Ажылымга, коллективимге ынак мен. Парлалга хүнүн таварыштыр кады ажылдап чоруур эш-өөрүмге чедиишкиннерни күзедим!
Айдың ОНДАР.
Чуруктарны маадырларның архивинден алган.
“Шын” №1 2026 чылдың январь 15