Делегей чергелиг IV буддийжи шуулганга
Мээң кырган-ачам Сотпа Баалыкпай оглу Күжүгет кончуг солун кижи. Ол 100 харлааш, бурганнаан. Лама башкы эртем-билиглиг. Кара-Хөлдүң Ананды чагырыкчызының дилээ-биле Сукпак деп черге Туптен лама башкының тутканы хүрээге 1913 чылдан 1921 чылга чедир хуурактап өөренип, сарыг шажынның, буддийжи философияның база төвүт медицинаның эге билиглерин шиңгээдип алган. Тыва Арат Республика үезинде хүрээ-хииттерни узуткап каарга-даа, лама башкы эртемин чажырза-даа, ном-судурларны бүдүү номчуп чораан.
Кырган-ачавыс биске, уруг-дарыынга, дыка солун төөгүлерни чугаалап берип чораан. Оларның чамдыызы сарыг шажын-биле холбашкан. Ынчангаш мөөрейге өгбевистиң тоолчургу чугааларының бирээзин бараалгаттым.
Бел-Орук деп чиңге кара хемниң аксынга алажы өглүг, каш малдыг, чаргы-чаалылыг Таалай кадай чурттап чораан чүвең иргин. Ону чүге «чаргы-чаалылыг» дээнил? Чүге дээрге ол кезээде улус-биле аас-дыл кылган, маргышкан, бакташкан турар кадай-дыр. Улус-биле алгыжа бергенде, таалайы таккыңайнып турар. Ынчангаш ону чон “Таалай кадай” деп шолалап каан. Аажы-чаңы коргунчуг берге, ааспырак, каржы-хажагай, харам. Аалынга келген кожаларын киир сөглээр, үндүр сөглээр кадай чүве-дир. Пашка быдаа хайындырып турда, бир кижи кел чыдар болза, ол пажының бузун буруладыр чажырып суп кааптар. Бир эвес өгге улус кирип кээр болза, аңгы хөнекте хымыраан шайын кудуп бээр, а боду өске хөнээнден өшкү сүдү-биле сүттеп каан хоюг сарыг шайын ижип олурар мындыг.
Таалай кадай кара чаңгыс чараш элээди оолдуг турган. Ооң адын Долаан дээр. Долаан кончуг бүдүштүг оол. Харын-даа ол авазының берге аажы-чаңын дөзевээн, сагыш-сеткили эки, буян сиңген, кижизиг оол болуп-тур. Ооң ачазы, кадайы Таалайның аажы-чаңының берге, каржы-хажагайынга тааржып, шыдажып чадап кааш, оглу бичиизинде-ле өскээр чоруй барган чүве-дир.
Долаан-даа шору эр бооп өзүп келгеш, кым болурун боданып шиитпирлээш:
— Мен-даа эр болуп өзүп келдим, авай. Мээң бурунгаар амыдырал-чуртталгамга херек эртем чедип алырым ол-дур. Ынчангаш Төвүт чуртунга барып четкеш, лама сургуулунга өөренип, эртем чедип алгаш келийн, авай – деп, авазынга ужурун чугаалаан. Таалай кадай оглунга чөпшээрелди берип деткээн.
— Эки турар сен, авай! — деп чагааш, өөренир дээш, Төвүтче кылаштап чорупкан.
Моол чуртун кежилдир, Кыдат чуртун таварып кылаштааш, Төвүттүң Дхарамсала хүрээзинге чеде берген. Долаанның өөренир дээн изиг күзели улуг боорга, тибет башкылар хуурактар аразынга сургуулдаары-биле хүлээп алган. Долаан өөредилгениң баштайгы чадазын, ооң соонда ортумак чадазын, улаштыр дээди чадазын доозуп чорда, барык 25 чыл эрте берген. База-ла кылаштап чорааш, авазының чурттап органы аал-оранынга кээрге, чүгле өдээниң орну чыткан. Авазы шагда-ла чок, бурганнай берген болган.
Долаанны Туптен башкы деп шажынчы ат-биле адап каан чүве-дир. Туптен башкы-даа чүү боор, улуг эртемниг лама башкы кижи, «Авамның аажы-чаңы берге кижи-ле болгай. Үнген-кирген чонунга каржы-хажагай, аас-дылдыг, харам, бак чораан болгай. Ынчангаш эки оранда четкен бе, кайда канчап барган эвес» дээш, «Алдын сава» деп судурну ажыткаш, авазының төрүттүнген болгаш мөчээн айын, чылын санап, дүүштүрүп көөрге, бир чиңге кара хемниң бажын эжелей чурттаан Арчыты-Хаан деп шола аттыг бай кижиниң өдээнде ызырар кызыл-калдар кыс ыт бооп төрүттүне берген болган иргин.
Туптен башкы боданып:
— Ам канчаар, бо өртемчейге кижи болуп төрүттүнгеш, авамның кылып чораан багай үүлези ол хире улуг болганы ол-дур. Ол аалды дарый дилеп тып, ол ытты дилеп-колдап алыр болган-дыр мен – деп чугааланып олурган.
Арчыты-Хаан деп ол бай кижиниң ызырар кызыл-калдар кыс ыды аал-коданче өске кижи шуут киирбес, баглап каан баандан боштунар болза, келген кижини ызырып, чазарлап кааптар коргунчуг ыт турган.
Ыт кылдыр төрүттүне берген авазын дилеп, ол чиңге кара хем кайда ирги дээш, чоруп каан. Сураглап чоруурга, шынап-ла, бир чиңге кара хемниң бажында Арчыты-Хаан деп бай кижиниң коданында шак-ла ындыг ыттың сураа бар болган.
Кажан Туптен башкы ол бай кижиниң аалын дилеп чорааш, чоокшулап олурда, багда турган ызырар кызыл-калдар ыды ээрип-ле эгелээн. Башкы ол аалче чоокшулаан тудум, кызыл-калдар ыттың ээрип, туткуланыры дам барган. Ынчап шурап тургаш, баглап каан багны үзе соккаш, кылаштап орган башкыже ээрбишаан, кара маң-биле халып-ла каан.
Аалдың ээлери хамык айбычыларын кыйгырган:
— Ээй, ат болду, бо кызыл-калдар ыт баандан боштуна берди! Ол кел чыдар лама башкыны ат кылыры ол-дур, дүрген соондан халыңар, тудуңар, кагыңар! – деп алгырышкан.
Ызырар кызыл-калдар ыт-даа чүзү боор, кел чыткан лама башкыга чеде халый бергеш, ызырар хамаанчок, черге чыда дүшкеш, чассып-чассып, башкының хөрээнге ийи холун салып алгаш, кудуруун чайып-чайып, чассып туруп берген.
Аалдың дүвүреп маңнажып олурган хамык улузу шуут кайгап калган. «Бо мындыг чүве турбас ужурлуг, ызырар ыдывыс канчап барганы ол?» дижип, аңгадай берген турганнар. Херек кырында Долаанны (Туптен башкыны) ооң төрээн иези танып каапкаш, чассып турганы ол. Долаан база «Шынап-ла, мээң авам бо-дур» деп чүвени ынчан билип, ытты чассыдып каан.
Оон чүзү боор, Туптен башкы Арчыты-Хаанга ужурун чугаалааш, ол ытты колдап, дилеп алган. Ооң соонда ол ытты кырыгыже чедир азырааш, кажан өлүп каарга, буддийжи ёзу-биле ажаагаш, «Авам ам эки оранга, бурган оранынга барып, ачы-буянныг кылдыр төрүттүнзүн» дээш, соондан буян-кежиктиң улуг номнарын номчааш, үдеп чорудупкан чүвең иргин.
Андриян ИРГИТ.
«Шын» №32 2026 чылдың август 20
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn