Шагаа бетинде ай санаашкыны езугаар 29-туң хүнүнде азы Шагаага чедир ийи хонук артканда, хүрээге лама башкылар “Дугжууба” деп арыглаашкын езулалын кылып эгелээр. Ол езулалче «Арбан хангал» (Он сагыызыннар) деп хуралды хураары, а кежээ «Сор чалаары» деп езулалды кылыры кирип турар. Бо эң-не чараш болгаш онзагай езулалдар-дыр, ынчангаш чыглып келген чүдүкчүлер дыка көвей болур.
Дугжууба дээрге нүгүлдүң, хай-бачыттың янзы-бүрү алдан ажыг хевирлерин арыглаар, багай чүүлдерни үдээр дээн уткалыг. Кижи ол езулалдарны кылдырткан соонда, чаа чылда чиик-чаагай, чоруу чогунгур, бай-шыдалы эки, аас-кежиктиг, оожум, тайбың сеткилдиг болур. Ынчангаш шаг-төөгүден бээр-ле сарыг шажын чүдүлгелиг чоннар ук езулалды аажок ханы сүзүк-биле шыңгыы сагып келгеннер.
Хүрээге номнал-мөргүл үезинде кол езулал кылдыр эрттирер чурумну “Дугжууба” дээр. Аңаа кээр бетинде чүдүкчүлер бажыңынга тудуп каан тыва далган-биле мага-бодун чүлгээш, арыглап алыр ужурлуг. Далганны тударда, чүгле тыва далган биле саржаг ажыглаар, оон өске чүнү-даа холуп болбас. Мага-бодун туткан далган-биле арыглай чүлгээн соонда, (ылаңгыя аарып турар черлерин чүлгүүр) ол далганы-биле кижи хевири кылып алыр. Кижи дүрзүзү хамык-ла аарыгларын, хай-бачыдын, чидириглиг халактаашкыннарын, улустуң каргыш-чатказын киир сиңирер. Оон ол кижи дүрзүзүн хүрээге эккелгеш, ында мөргүл кылыр өрээлде тускай езулалга ажыглаар «Сорже» киир суп каар. Ол «Сор» иштинге хүнзедир кижи дүрзүлери чыглып чыдар.
«Сор» дээрге дыка бедик сүвүр кылдыр кылган үш-булуңчук суурга-дыр. “Сорну” чалбыраашталып турар дылдарлыг кылдыр далгандан кылган болгаш, ол хып чыдар отка дөмейлежип болур. Ону долгандыр дөрт балин-тормаларны тургускан соонда, Дугжууба ынчан езулал кылырынга белен болур.
Ламалар янзы-бүрү тариналарны номчуп тургаш, «Сорну» арыглап кааптар. Аңаа шажынның бүгү дайзыннарын болгаш шупту шаптараазыннарны өрттедип, хуулгаазын күштү кыйгырып алгаш, ынаар сиңирип алыр. Номчулгага олурган чүдүкчүлер хамык бак сеткил, шаптараазыннар, хай-бачыт отка төндүр өрттенип турарын сагыш-сеткилинге бодап, ону угааны-биле хайгаарап олурарлар.
«Сор чалаар» деп езулалды хүрээ чанынга от кыпсып тургаш кылыры албан. «Сорну» отче киир каапкаш, ламалар ооң-биле кижи бүрүзүнүң эккелген бүгү хай-бачыдын, дайзыннарын болгаш көзүлбес мага-боттуг шажын-чүдүлгениң шаптараазыннарын шоочалаан дег, ынчаар домнап, тарбыдап кааптарлар. Ук езулалды чүгле ламалар кылыр. «Сор» чүгле хүрээде турар. Олче киир сукпаан далганны «Сор чалаар» отче каап болбас. Лама башкыларга ону арыглаар номналды хүрээге ыяап-ла номчудар. Бо езулалды кижи боду кылыр болза, хүрүм болур. Өске черге от салып алгаш, ону кылыр болза, ылаңгыя от чүдереп, кижи бодунга болгаш бойдуска, долгандыр кижилерге хора чедирип болур.
Эрги чылдың сөөлгү хүннеринде өг-бүлелерге чаа чылдың эң улуг байырлалы– Шагаага белеткел кидин түлүк чоруп эгелээр. Бажың-балгат иштин аштап-арыглаар, ширтектерни, чадыгларны, идик-хепти арыг хар кырынга савааш-биле кактаар. Кижи бүрүзүнге торгудан чаа хептер даарадыр. Чолукшулга үезинде сунар кадактар дээш өске-даа суй белектерни садып, амданныг аъш-чемин база белеткеп эгелээр. Эрги Тывага шаанда Шагаа байырлалында кижи бүрүзүнүң хары немежир, кижи төрелгетенниң ниити төрүттүнген хүнү болур деп санап турган дээр.
Чылдың эң-не сөөлгү хүнү база онзагай ужур-уткалыг. Ол хүнде хамык улус байырлалга белеткелди доозупкан турар ужурлуг. Бажың иштин арыглап алган, чаартып, идик-хепти чуп, аъш-чемин байырлал столунга долу кылдыр делгеп алыр. “Бүдүү дүнезинде Балдаң Лхамо Бурган Ыдыктыг Дээрлерден черже дүжүп келгеш, мөргүл номчуп, тейлеп-чалбарып, буян-кежиктиг үүле-херектер бүдүрүп чоруур өг-бүле бүрүзүн эргип, оларга айысты, чаагай йөрээлдерни шаңнап, алгыжын ыдып бээр” – деп, бурунгу өгбелеривис чугаалап чораан. Ынчангаш дыка хөй улус ол дүне удувайн, мөргүл номчуп, Балдаң Лхамо Бурганның чаларап келирин манап хонарлар. Шагаа хүнүнде буян-кежик бүгү чоннуң сеткил-сагыжынга бодараар-ла болзунам!
Камбы-лама эргелели.
«Шын» №7 2025 чылдың февраль 27
