Республиканың чамдык чурттакчыларынга халас юридиктиг дуза кадып турар Күрүнениң юридиктиг бюрозунче хүннүң-не оочурлап кээп турар улус үзүлбес. Эжии шил болганындан ында ажылдап олурар юристер көстүп турар. Бир хүн даянгыыштыг улгады берген угбай кирип олура-ла: «Оой, эжен, маңаа мени хүлээп турган чараш кара оглум кайыл? Чоп көзүлбейн тур, эштер? Бөгүн бар-дыр бе, көрдүңер бе? Эжиктен дорт компьютер артынга олурар чүве» – деп, олурганнардан айтыра берди. Чугаакыры аажок болгаш, ол специалистиң ачызында шиитпирлеп чадап турар айтырыы шимчеп эгелээнин оочурда олурар улуска хөөрей-ле берди. Шынап-ла, угбайның чугаалап турары ышкаш, «чараш кара оол» айтырыглыг келген чонун хүлээп ап, кичээнгейлиг дыңнап, чорук-херээн чогутчуп берип турар. Ол дээрге Даваа-Сүрүң Олегович Хертек-тир. «Шын» солуннуң номчукчуларынга чоок таныштырары-биле чалаарывыска, дугуржуп алган шагывыстан бичии-даа озалдавайн чедип келгеш, ижин-кара чокка хөөрежип, ажыл-агыйының уг-шиин, амы-хууда амыдыралындан бээр таныштырды. Ынчангаш бөгүнгү аалчывысты маадырның бодунуң өмүнээзинден таныштырар-дыр бис.
Келген чонумну чоокка ап, сагышсыраар турдум
Мени Хертек Даваа-Сүрүң дээр. 1992 чылда Кызыл хоорайга төрүттүнген мен. Кады төрээн акылыг болгаш кыс дуңмалыг мен. Кызылдың 3 дугаар школазынга өөренгеш, 7 класска Республика лицейинче дужаап кирип алгаш, 2011 чылда 11-ги классты доостум. Саратовтуң юридиктиг академиязынга дээди эртемни чедип алгаш, күш-ажылчы баштайгы базымымны Эрзин кожууннуң чагыргазынга башкарыкчы специалист кылдыр эгелээн мен. Ол үеде чонну «Күрүне ачы-дузазы» порталче киирип, кижи бүрүзүн кожар ажылдар эгелээн турган. Ону кожуунга сайзырадыры-биле чүнү-даа кылып турган мен: интернет кожар кабель шөйүп алгаш, чагырганың кырынга-даа олурар-ла мен, орук кежир аалчылар бажыңы бар, ооң-даа кырынче үне берген кабель шөйүп олургулаар мен. Херек апаарга, трактор-даа мунупкан бок аштап шаап турар мен. Сонуургак аныяк кижи инженер-даа, тракторист-даа апарган ажылдап халыыр турдум. Ол кожуунга ажылдап тургаш, моол дылды сонуургап, ону элээн өөренип алдым эвеспе. Ам-даа өөренип чоруп турар хевээр мен. Ооң соонда ТР-ниң Чазаанга организастыг ажылдар болгаш документилер хандырылгазын харыылаар департаментиге ажылдадым. Чазак Даргазының келир неделя дургузунда планын тургузуп, сургакчылаар, хурал эрттирер черлерин барып аайлаар ажылдар кылып чоруп турумда, Лицензия албаны ажылче чалай берген. Аңаа ёзулуг дооскан эртемим-биле дыка солун кылдыр ажылдай берген мен. Административтиг протоколдар долдурар, судче материалдар чыыр, чорудар, судка киржир, сайгарлыкчыларны торгаар дээн чижектиг ажылдарже шымны берген мен. Колдуунда-ла хоойлуга удур арага садар чорук-биле демисежип, кожууннарже үнүүшкүннерни кылып, сайгарлыкчылар-биле ажылдаар турган бис. Шагдаалар-биле «адрестер» узуткаар, «өлүм садыгжылары»-биле демисежир ажыл меңээ дыка солун болган. Дараазында Үндүрүг инспекциязынга ажылдааш, кайыын үндүрүглер тыптып кээп турарыл, оларны канчаар онаарыл дээш-ле дыка хөй чүүлдерни билип ап чоруй, дооскан эртемим аайы-биле чиигелделиг категориялыг хамаатыларга халас юридиктиг дуза кадар албан черинче шилчий бердим. Мында ам 3 дугаар чыл ажылдап турарым бо. Чиигелделиг категорияга кымнар хамааржырыл дээрге, өскүс-чавыс уруглар, кадыының байдалы кызыгаарлыг (инвалид) улус, азыракчызын чидирген уруглар, Ада-чурттуң Улуг дайынының болгаш Тускай шериг операциязының киржикчилери, оларның өг-бүлелериниң кежигүннери, чедимчези кошкак өг-бүлелер, өскүс уруг-дарыг азырап чоруур кижилер дээш халас юридиктиг дуза көргүзериниң дугайында федералдыг хоойлуда айыттынган улус болур. Бис оларга билдириишкиннер, дилег бижиктер, эрге-хоойлу камгалаар органнарже чагаалар, суд, прокуратураже негелде, хомудал бижиктер дээш-ле тургузуп келген айтырыының аайы-биле херек документилерин кылып, оларның дилээ-биле чорудуп берип, эдертип алгаш, ол-бо албан черлеринге чедирип, судтарга киржип берип турар бис. Колдуунда-ла тыва чонувус биске байдалын тайылбырлап чугаалап бергеш, орус дылга чедингир кылдыр хоойлу негелделеринге дүүштүр бижип бээрин дилеп келир. Баштайгы чылында кижи бүрүзүнүң проблемазын бодумга дыка чоок кылдыр хүлээп алгаш, ажыл соонда чана бергеш-даа, сагышсырап, ол кижиниң салым-чолу дээш дүвүреп, дыка бергедежир турдум. Мындыг бир таварылга болган: назынында банкылардан чээли ап көрбээн кижиниң агар саны дуглалып, пенсиязын тыртып эгелээн. Биске кээрге, билдириишкинни бижип, аайлап бергеш, судка киржип берип чеде бээримге, билдингени болза, паспортун тудуп алгаш, чурукка тырттырар микрочээли берип турар албан чериниң негелдезин кыдыында өске кижи паспорт тудуп алгаш, тырттырып каан болган. Дыка билдинмес, эскертинмес кылдыр кылып каан чурукту ол хамааты сактып келген – бодунуң уйнуу шак ынчаар тырттырган. Уйнуунга удур билдириишкин киирбейн, боду төндүр төлээр кылдыр хүлээнип алырга, дыка кээргээн мен. Кижи бүрүзү дээш хилинчектенип, сагышсыраар чоруум чоорту чидип, бо бүгү дээрге-ле кылып чоруур ажылым деп медереп, бөгүнгү ажылды даартагы хүнче улаштыр кылыр деп планнап, бодумну эде тургузуп эгелээн мен.
Назынымда бир дугаар чечек алганым
Хөй айтырыглар өскүс уругларның хоойлу ёзугаар алыр бажыңнары-биле холбашкан болур. Кандыг-бир чөптүг чылдагаан-биле оочурга турар үези эрте берген улуска дузалажып, оларны оочурже киирип турар бис. Чижээлээрге, чоокта чаа оочурга турар үези эртип калган өскүс оолга дузалаштывыс. Хөөкүй азыракчызын чидирген болгаш ажаалда-тежээлде органнарын дамчыштыр азыракчылыг чурттап чорааш, кем-херекке онаашкаш, бажың оочурунга турар үезин эрттирип алган болган. Дыка хөй таварылгаларда өскүс уруглар боттары-даа, оларны азырап турар азыракчылар-даа хоойлуну эки билбезинден бажың оочурунга турар үезин эрттирип алган болгулаар. Оон аңгыда электроэнергияда хөй өре салдыртып алган хамаатылар келгилээр. Чаа счётчик салыр деп турары-биле бир документиге ат салырын дилээрге, номчувайн-даа меге актыларга ат салып берипкен, оозу өрелер бооп кээп эгелээн хамаатылар база бар. Мындыг улуска судче билдириишкиннерни бижип берип, херек үеде киржип берип турар бис.
Тускай шериг операциязының киржикчилери-биле болгаш оларның өг-бүле кежигүннери-биле холбашкан айтырыглар дыка хөй. Биске бадылгазы-даа, ажы-төлүнүң адазы шынап ол-дур деп шынзыткан херечилели-даа чок, тайбың үеде ону-даа херекке албайн чурттап чораан өг-бүлелерниң баштыңнары болур эр улус маадырлыы-биле бажын салыпкан соонда, суд дамчыштыр шын ажы-төлү бо-дур деп херечилер дузазы-биле, ДНК түңнели-биле айтырыгларын шиитпирлежип берип турар бис. Оларга көрдүнген төлевирлер талазы-биле айтырыглыг кээп турар чонувус дыка хөй. Маадырның кадайы болгаш ада-иези, кады төрээннери бот-боттары билишпес, дугуржуп шыдавас, баштай бирээзи аңгы келир, ооң соонда өске тала чедип келгеш, боттарының талазынче чая чугаалаар дээш-ле берге байдалдар тургулаар. Ам канчаар, амыдырал черле ындыг чүвени, ийи таланы дыңнап тургаш, хоойлу ёзугаар тайылбырны кылып, дузавыс кадып турар бис. Оон аңгыда айыыл-халапка таварышкан хамаатыларга база юридиктиг дузаны көргүзүп турар бис.
Бир катап инвалид уруглуг бот ие кижиниң бажыңы өрттенип калган. Иешкилер кирер чери чок, ажык дээр адаанга артып калганнар. Бистен дуза дилеп кээрге, Кызыл хоорай чагыргазы-биле кады ажылдаанывыс түңнелинде түр када чурттаар бажың тыпты берген. Ол аваның амырааны-даа аажок, бир хүн ажылга четтиргенин илередип, боондак чечек сунуп келген. Назынымда бир дугаар чечекти ынчаар алдым. Шиитпирлеп чадап чоруур айтырыгларлыг чонувусту чүгле найысылалда ажылдаар өрээлдеривисте эвес, республиканың кожууннарын кезип чорааш кылып турар бис. Чиигелделиг эвес хамаатыларга анаа тайылбыр ажылын чорудуп, айтырыынга аас-биле харыылап берип турар бис. А чиигелделиг хамаатыларга чагааларын, хомудал бижиктерин, дилеглерин тургусчуп берип, херек таварылгаларда судтарга киржип берип турар бис. Шак мындыг ачы-буян чедирер черде кылып чоруур ажылым дээш харыысалгам улуун база миннип турар мен, ооң-биле катай ажылымга сонуургалым өшпейн, харын-даа ынак-тыр мен деп бодаар-дыр мен.
«Көөр» чаяанымны өйлеп өөренип алдым
Мен бичии турумда, Моолдан келген лама башкылар мени аажок былаашкан дээр. Эгезинде мени иштиг турган авамче көрүп алгаш: «Чедип келген-дир, оо, силерде келген-дир» – деп турар болганнар-дыр. Авам, ачам үезинде утказын билбээн. Ооң соонда мен төрүттүнүп кээримге, ажыы-биле мени дилеп, ээрежип, харын-даа мырыңай оорлап аппаар часканын ачам чугаалаар кижи. «Бо оглуңарны биске бериңер. 18 харлыынга чедир эртем-билигге чедирип, кончуг кижи кылдыр өөредип каар бис. Оон силерниң оглуңар болур» – деп шаг болганнар-дыр. Мырыңай айыылдыг хире апаарга, ачам мени көдүрүпкеш, дезе берген дээр чорду.
Чоорту билип турарымга, анаа улустуң караанга көзүлбес, тускай дүрзүлүг хей чүвелерни көрүп турар кижи болган мен. Ылаңгыя подъездтер иштинде караңгы хос черлер, чадалар адаа, эжиктер кыры, караңгы азыглар дээш-ле ол угже көрнүрүнден коргар чүвелерим дыка хөй турган. Кызыл-хүнде суг болза, шаараңнашкан, хөйү кедерей бээр. Чоорту өскеш, көрбээчеңнеп эгелээн мен. Кире бээрге, азалыг бажыңнар база турар. Ча, чоорул боларны дээш, тоовас мен. Удур көрүптерге, амырап каар, кижиден адырылбайн баар, түвектиг. Ынчангаш коргуушкунну ажып эрткеш, өйлей тудуп алган чоруур апардым. Оон улаштыр та канчаар боор чүве, амдыызында билбес мен. Чогум хүннүң-не «көрүп» турбас чордум. Ол чүвелер кижи дүрзүлүг болбас-тыр ийин, көңгүс өске болур.
Авамның чок апаарын дүжээн болган мен
12 харлыг турумда, авам хенертен эмчиже киир аарый берген. Ынчан мээң авамның кончуг саарлып-сайгарлып турган үези чүве. «Айла» деп кафелиг, ажылдап алган акшазын бажыңга эккеп, сейфче шыгжап, чыып турган. Авамның кончуг улуг дузалакчызы турган мен. Ававыс эмнелгеге медерел кирбейн, олчаан шыдашпайн барган. Бир-ле хүн акым мени кый деп алгаш: «Хей аал, ыглавас болдур сен ийин, билдиң бе, ававыс чок апарган» – дээрге, «ийе-ийе» деп, аксы-сөзүм берип турган мен. Шынында ыглавас харыым кайда боор, бүдүү ыглап турган мен. Квартиравыска авамның мөчүзүн эккеп чыттыргаш, хамык төрелдеривис чыглып кээп, чараш чуруун хоолааш, мурнунга чула тудуп каарга, сактып келген мен: шак бо болуушкунну кара олчаан кылдыр дүжеп турган мен.
Кончуг берге элээди назында авазы чок өскүс артар деп чүвени көрүп, элээн бергедешкен мен. Школага оолдар-биле болганчок чокшу кааптар мен. Ачам кончуп тургаш, чогушкан эжим-биле эптештирип, буруумну билиндирип-даа турар-ла. Өскүс салымның аагынче ханыладыр кирип четтикпээнивисте, өөвүске херелдиг хүн үнүп келген.
Чоргаарал-биле авам дээр мен
Дыка солун сактыр чү- вем – бир-ле авамга дөмей чараш угбайның ажылынче барып каап турар апарган бис. Ол биске чараш идик-хеп, чаагай аъш-чем садып берип турар чүве. Чоорту бажыңывысче олчаан чурттап чедип келген. Дөрт харлыг кыс дуңмам дораан-на авамайлап эгелээн, акым биле мен харын эгезинде угбамайлап турган бис: тётя Люда деп-ле. Ынчалза-даа дораан авазынып, сеткиливистен ынак болуп, бүдүн өг-бүле кылдыр чурттап кирипкен бис. Бо хиреге дээр чурттап келгеш, ававыстың орнун солаан буянныг ие кижиниң ынакшылының кызыгаар чогун, эриг баарлыын, шыдамыын, туруштуун, амыдыралга ынаан, ажылынга бердингенин кайгап ханмас мен. Бис үштен аңгыда, боду ийи кыстыг. Кады төрээн угбаларывыс кылдыр эдержип, эп-найыралдыг улуг өг-бүле кежигүннери кылдыр чурттап чоруурувус дээрге-ле сеткилим ханызындан өөрүп, авай деп адаарындан чалданмас, эпчоксунмас эң чоок кижим – Людмила Кимовна Салчактың ачы-хавыяазы-дыр деп санаар мен. Аъштыг-чемниг, арыг-силиг, огород тарып, ногаазын дузап, соккан чиштиң, дөгерген хойнуң ишти-хырнын боду аштап, чуп, чаагай чемнерни белеткээр ажылга кыс дуңмавысты база өөредип алган. Шуптувустуң идик-хевивисти чуп, базып, онаалгаларывысты кылчып, дээди эртем-билиглиг кижилер кылдыр бисти өстүрүп каан. Авам та кажан удуп турар кижи. Күрүнеде ажылы биле бажың ажылы деңге чоруп турар, кайызынга-даа четтигиптер онзагай кижи. Ажыл аайы-биле сургакчылап чорааш, дүне 3-4 шак аразында авам-ачам бажыңынга чеде бээримге, одуг, компьютеринде ажылдап олурар болур. Дүне-даа изиг шайы, чеми кезээде белен турар. Ашак апарган кижиниң, мээң, хевимни чуггаш, кылайтыр базып каан болур. Эртен туруп келирге, шагда-ла ажылынче чоруй барган болур. Ачам Олег Кечилович боттаңнап, бир кожуунга КАИ начальниктеп, бир кожуунга чагырыкчылап турда, неделя ишти чиир аъш-чемин, солуп кедер идик-хевин белеткеп бергеш, дыштаныр хүннерде барып көрүп каап турар кижи. Бистиң-даа ажыл-агыйывыста билбейн баар чүүлдеривисти айтып берип чоруур. Төрээн авамны утпайн, сактып-даа чоруур болзумза, иштимден ийлетпейн, ыглатпайн, аас-кежиктиг элээди, чалыы назынны шаңнап берген авамга дыка ынак мен. Ооң буяны төнчү чок. Төрээн авамның ачазы, ачамның каты болур кырган-ачам чартыктап аарый бээрге, чанывыска эккеп алгаш, дыка үр азырады. Оон өске кижи болза, көңгүс өске ашак ышкажыл, кады чурттаар, азыраар хамаанчок, өөнче-даа киирбес ыйнаан. Бурганнай бээрге, сөөлгү оруунче чараштыр үдеп кагды. Ол хире чымчак сеткилдиг, мерген угаанныг, өндүр кижи-дир ийин. Авамның төрел аймаа: кырган-аваларым, даайларым, күүйлерим, даай-аваларым бистиң ийи дугаар ававысты дыка эки кылдыр хүлээп ап, өскүс уругларны кымдан артык кылдыр азырап чоруур дириг бурган кылдыр көөрлер. Мен бодаарымга, черле ынчаар чурттаар кылдыр чаяап каан хевирлиг. Людмила Кимовна мээң авам Чодураа Дадар-ооловна-биле аразында тускай харылзаалыг деп бодаар мен. Ачам база өскүс кижи болгаш, ала-чайгаар эки улуска дужар салымныг болган чадавас. Таныштыг мен, күдээлеп кирдим. Кенни авам, ачамның сеткилинге кирген, таарзынган улус.
Хостуг үең, хоббиң дизе...
Бичиимде-ле авам мени уран чүүл школазының баян клазынга өөредип турган. Ынчангаш баяннаар мен. Бажыңда электрогитаралыг мен. Амгы үеде флейта сонуургап өөренип тур мен. Чазакта эр улустуң каттышкан хору бар. Ында ырлап турар мен. Он харлыымда ачам-биле балыктап чорупкаш, Элегес хемден бир дугаар балык туткан мен. Олчаан балыктаарын хостуг үемде сонуургалым кылдыр арттырып алган, бүрүн дериг-херекселдиг, хөрекке чедип турар суг идиктерлиг «кончуг» балыкчы бооп чоруп турар мен. Аңнаарынга ачам тура чок. «Аң-мең кырып канчаар бис, оглум, аштаан-суксаан эвес бис» – дээр кижи. Балыктаашкынывысты база-ла эңдере чиир дээш эвес, а аянныг кылдыр хостуг үени эрттирери кылдыр көөр бис. Спорттан хүрештиң бүгү хевирлерин сонуургап көөр мен: тыва хүреш, хостуг хүреш, дзюдо, самбо. Бодум хуумда эштерим эрлер-биле тыва хүрешке тутчуп каап турар-ла-дыр мен.
Чуртталгамның ыдыктары
Ачам – чуртталгамда үлегер ап чоруур кол маадырым. Чырык чер кырынга чаяап каан эргим авам, бо хүнде кады чоруур ынак авам, акым, дуңмам, угбаларым болгаш хөй санныг хиним тудуш дөргүл-төре- лим – чуртталгамның утказы, ыдыктарым ол. Эрткен үем сактыышкынын камнап, келир үеже улуг бүзүрел-биле көрүп, амгы үеде арат чонумга ачы-дуза чедирер ажыл-агыйымны ыдыктыг хүлээлгем деп көөр-дүр мен.
/ Надежда КУУЛАР.
Авторнуң тырттырган чуруу.
“Шын” №36 2026 чылдың сентябрь 17
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn