2012 чылда катап тургускан Үстүү-Хүрээниң чаа тудуунуң ажыдыышкынының соонда, бир чыл эрткенде, Хөндергейниң Чиңгирлээн тайгазын дагып эгелээн. 2005-2010 чылдарда Тываның Камбы-ламазы кылдыр чаңгыс чер чурттуувус Джамбел Лодой (Сат Апыш-оол Шууракайевич) башкы ажылдап тургаш, Үстүү-Хүрээниң тудуунче кичээнгейни салып, улуг ажылды кылган. Чаа ажыттынар хүрээге Муң Буддаларны чалап, оларны шүңнеп, диргизип, олуртур улуг ажылды башкарган. Байырлыг ажыдыышкынга Хөндергей чонунга кончуг харыысалгалыг ажылды дааскан турган: кыпсыр муң чуланы белеткээр. Муң бичии колдуга саржагны эргизип куткаш, белен өзекти быжыглааш, шуптузун доңурары амыр эвес болган чүве. Чуланы кылып турар үеде ынаар кайы хамаанчок тынмас, чугааланмас, эки сеткил-биле арыг холдарлыг кылыр. Арага, таакпы чыды хамаанчок, согуна, чеснок чип турган чидиг чыт аастан үнмес ужурлуг. Муң чуланы суму чагыргазынга үш хүн иштинде кылган бис. Ажыдыышкын болур эртен улуг чук деспилерге доңуруп белеткеп алганывыс чулаларны каът-каът кылдыр салгылап алгаш, Хөндергейден Үстүү-Хүрээге чедир эрий бербезин дээш, кончуг дүрген чедирген бис.
Суурувуска Лодой башкының удуртулгазы-биле дуган тудуунга база киржип турган улус болгаш, бо талазы-биле билиивисти хүнден хүнче немеп, сонуургап эгелээнивистен Чиңгирлээн тайгазын ыдыкшыдып, дагыыр деп эгелээшкинни деткип, башкы-биле кады ажылдап кирипкен бис. Чиңгирлээн дээрге Хөндергей суурнуң мурнуу-чөөн талазында улуг-ла көк кылдыр көстүр тайга ол. Ол – кат-чимис, тоорук, эм үнүштер, аң-мең-биле байлак оран. Ында Калбак-Хая аржааны база бар. Чай боорга-ла, улус аңаа агын-көгүн баглап, кадыкшылын быжыглап ап чоруур. Хоочун аржаанчыларның айтып турары-биле бо аржаан сөөк-даяк, чүстер аарыгларын, хоочураан ангина, гаймориттиң, хан-дамыр, чүрек аарыгларының бажын билир. Чүрекке аңгы үнүп чыдар черден бичиилеп дамдыладып алгаш, четтирер. Үш чыл улай кирипкен кижи ижип турган хөй синтетиктиг эмнерин шуут уттуптар. Элээн бедикте шоргадан карак эмнээр аржаан бар деп чугаалажыр чүве. Караа көрбес кижи ол аржаанга чеди хонуп чыткаш, бүлүртүң-балыртың кылдыр долгандыр бойдустуң өң-чүзүнүн көрүп эгелээр, 2-3 чыл үспейн кирипкеш, карааның көөрүн экижидип ап турарын эттинип алган улустан дыңнап болур.
Чиңгирлээнниң кырынче үне бээрге, Хөндергей суур адышта дег көстүп чыдар. Ынчангаш ол тайганы дагыыр болза, суму хөгжүлдеден чыда калбайн, чечектелип сайзыраар, чонунуң хей-аъды бедип, шыдал-быразы дыңзып, мал-маганы чайгаар өзүп, угаанныг, салым-чаяанныг ажы-төлден кончуг кижилер, тулган спортчулар үнер деп түңнээш, 2013 чылда дагылганы Джамбел Лодой башкы эгелепкен. Эң баштай Чиңгирлээн бажынче үнерде, Лодой башкы Чөөн-Хемчик кожууннуң Даа-ламазы Донгак Ай-оол башкыны эдертип алган. Суурдан даайы Николай Ондар, күдээзи Адыг Сат болгаш төрелдери Айдаш, Алдын-Херел Дун-Куулар адашкылар кады Чадаана хүрээлериниң кызыл өңнүг УАЗ машиназы-биле даң атпаанда-ла, үнүпкеннер. Чолаачызы – Ай-оол башкы. Машина-биле Калбак-Хая аржаанынче үне бергеш, улаштыр чадаг чорупканнар. Аржаандан Чиңгирлээнниң шыпшык бажынга чедир 6 шак иштинде өзеннерни эртип, сирттерни кырлап кылаштажып келгеннер. Бир дугаар овааны тургузарда, башкының Индиядан чалап эккелген бумбазын арамайлап, шыгжаан. Тайга бажынга саңны салып, улуг хей-аът тугун киискидип, судурларны номчуп, ёзулалды чурум аайы-биле кончуг таптыг кылгаш, дедир ээпкеннер. Далаш чокка таваар хөөрежип, ол-бо черлерге доктаап, дыштанып, төрээн чериниң үнүш-бойдузун чарашсынып, төөгү чугаалар сактып, келир үеже күзелдер чугаалажып чорааш, бир дыштанган черинге Лодой башкының оргумчу чок чоруурун эскерип кааннар. Ынчан Алдын-Херел чаа-ла 3 класс турган. Башкыны өске улус ышкаш Лодой башкы деп адавас, Өршээ-Өршээ даай дээр кижи. Ол эскерип каан чүвезин алгырып чугаалай бербейн, ачазынга оожум чугаалаан дээр улус: «Өршээ-Өршээ даайның орааттынар чүвези чогул». Чаш кижи ону оргумчу дээр деп каяа билирил, бодунуу-биле чугаалааны-ла ол. Та кайы үеде сывырлып чыдып калган, та изиг болурга, башкы оозун дүрүп алгаш, тудуп чораан чүве, ону-даа ылавылап, уктавааннар. Келген уунче дедир үнүп, дилээр дээрге, Лодой башкы ынатпайн, каттырып, кады чоруур улузун оожургадып: «Ажырбас-ажырбас, ону дилээн херээ чок. Чер-суг ээлери, саптактар аразындан кайы-бирээзи алыксаан болгай аан. Бээр ыйнаан бис. Чоорту шак бо черни Оргумчулуг-Өзен деп адап алыр силер» — дээш, аажок баштактанып, каттырган дээр. Шак-ла оон үнери кадыр болурга, дараазында чылдарда Аныяк-Хөндергей талазындан долгандыр үнүп эгелээннер. Олчаан оргумчуну көрген, таварышкан кижи чок. Ол өзеннерниң ортаакызын Оргумчулуг-Өзен деп каш кижи баштактанып адап чораан болза, 2020 чылда башкы коронавирустан бурганнай бергенде, олчаан чон аразынга ол ат турумчуп, доктаай берген. Чүгле харын дагылгалаар улус оруу эвес кылдыр артып калган.
Оон эгелээш-ле амдыгаа чедир Чиңгирлээн тайгазының дагылгазы чылдың-на үзүктел чок болуп турар. Суурнуң бүгү эр кижилери дүне-ле аъттарлыг тайгаже үнүптерлер. Башкыларны Үстүү-Хүрээден машиналыг чалап алгаш, Чаламага чедип алыр. Оон тура аъттыг, чадаг үнүптерлер. Башкыларга мундурар дээш, суурнуң чылгычылары чааш шыырак малдарны белеткеп алырлар. Ийи дугаар чылында Чаламадан Чиңгирлээн бажынче кылаштажып үнгеш, дедир бадарда, аза бербес кылдыр орук дургаар кызыл пөстер азып, демдеглеп ап чораан. Чүге дээрге эң баштай уурук-сууруктап бадыпкаш, азып, Чаламадан эвес, оранчок дөвүн куду бада бергеш, трассадан үнүп кээп турган улус база бар. Хүн чаа-ла үнүп олурда, саңны салып, номналды кылып, башкылар дагылга ёзулалын кылып турда, суурда болгаш Чаламада четкилеп келген херээжен улус ак сүдүн, шайының үстүн оран-таңдызынга өргүп, чалбарыыр. Чалама аржаанының чанында суур улузунуң чайлаглары база бар. Бис сумуга чагырыкчылап чораан Айсан Түлүштүң аалынга турумчуп алгаш, аъш-чем кылып, паштанып, дагылгаже үнген башкыларывыс биле эр чонувусту шайладыр чаңчылдыг апарган бис. Аъштанып-чемненип, шайлаан соонда, оргу черге аът чарыштырып, хүрежип, тайгадан баткаш, суурга хол бөмбүүнге маргылдаа эрттирип, байырлал шинчизинче чоорту кирип эгелээн. Кожа-хелбээ аалдардан, суурлардан улус болгаш ырак-чоокта чурттап чоруур чаңгыс чер чурттугларывыс чыглып кээп, киржип турар апарганы-биле ол хүн суксун, чигирзиг аъш-чем садар улус болгаш маргылдааларны деткип, тиилекчилерни шаңнап-мактаар сайгарлыкчыларны эвилелдеп эгелээн бис.
Бо чылын 13 дугаар чылы болур. Улуг эртемниг патриот башкывыстың чер ээлеринге оргумчузун өргүпкеш, чылдары-биле эрттирип келген дагылгазының түңнелинде, шынап-ла, төрээн суурувус сайзыралдың дынын кошкаш кылбаан. Монгуш Кенин-Лопсан улуг өгбевистиң «Чылгычының өө» деп романының «Алдын чүрек» деп томунга айтып турганы өскүс сайгылгаанныг Хөндергейниң клуву чаарттынган. Дээди Хуралче депутаттаар дээн кордакчы бүрүзүнге чээрби ажыг чыл иштинде чидиг айтырыгны тургузуп, чаа клуб тудуп бээрин хөндергейжилер дилеп келген чүве. Баштай туткан клуб өрттенип каарга, ийи дугаарын база ол дораан дем-биле тудуп үндүрүпкен болгай. Чаъстыг чайын машиналар тепкиленип, кадалып каар малгаштыг оруктарны асфальтылап, «Т2» мобильдиг харылзааның станциязын тургузуп, чаа ФАП, «Эзирлер уязы», Улуг-Хөндергей, Аныяк-Хөндергей хемнерни кежир көвүрүглер туттунуп, губернатор төлевилелдеринден чыда калбайн, суурувус хөгжүлдеден чыда калбаан. Чоннуң сүлде-сүзүү бедип, арага садар «адрестериниң» когу үстүп, республиканың «Элээр суур» мөөрейинге тиилекчилер одуруунче кирген.
Джамбел Лодой башкы төрээн суурунга «Донаг Сунраблин» дуганын тудар ажылдарны удуртуп, «Цеченлинг» хүрээзинде ышкаш четче бурганнарны чалап, судур, тантра өөредииниң ораны болзун дээн уткалыг атты XIV Далай-Ламага ададып каан. Башкының Чиңгирлээн тайганы дагыыр деп эгелээшкининиң түңнелинде тыва ономастикага «Оргумчулуг-Өзен» деп чаа ат база немежип келген. Ол аттың тывылган ук-төөгүзүнде Джамбел Лодой (Сат Апыш-оол Шууракайевич) башкы боду киржилгелиг болганы ол. Оргумчузу уштунуп чыдып каарга, дилеп, тып алыр деп семевейн, саптактарга өргүпкеш, Калбак-Хая аржааны биле Чиңгирлээнниң шыпшык бажының аразында 4-5 аңгы өзеннерниң ортаакызын Оргумчулуг-Өзен деп адап каан.
/ Надежда КУУЛАР.
Чуруктарны интернеттен хоолгалаан.
“Шын” №9 2026 чылдың март 12
