Чаа чыл бүдүүзүнде Тываның В. Көк-оол аттыг национал хөгжүм-шии театрынга республиканың ажыл-агыйының аңгы-аңгы адырларындан шылгарааннарга күрүне шаңналдарын тыпсыр байырлыг ёзулал болуп эрткен. Аңаа ТР-ниң Чазак кежигүннери, яамы-ведомстволарның удуртукчулары болгаш мергежилиниң тергииннери, хөй чылдарда ак сеткилдиг күш-ажылы-биле чедиишкиннерни көргүскен ишчилер чаладып киришкен.
Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг чыылганнарга байыр чедиргеш, эртип турар чылда республиканың ажыл-амыдыралында чаартылгалар болгаш чамдык чедиишкиннерин демдеглээн:
— Эртип турар чыл республиканың чурттакчыларынга хөй чаа-чаа чүүлдерни боттандырарынга улуг харыысалгалыг чыл болган. Улуг Тиилелгениң 80 чыл оюн демдеглээн чылда Россияның Президентизи Владимир Путинниң чарлааны ёзугаар Ада-чурт камгалакчызының чылы кылдыр эрткен. Республиканың барык шупту чону ТШО киржикчилерин деткиири-биле ачы-дуза чедирилгезин чорудуп турар. Студентилер, школачылар, эки турачылар, дайынчыларның өг-бүлелериниң кежигүннери болгаш өскелер-даа тускай шериг операциязының киржикчилерин деткиир база Төрээн чурт дээш амы-тынындан чарылган маадырларга хүндүткелин илередири-биле хөй санныг хөй-ниити ажылы болгаш чогаадыкчы төлевилелдерни боттандырган.
ТШО-га киржип чораан дайынчыларны тайбың үеге чаңчыктырып, боттарының мергежилдериниң аайы-биле республиканың хөгжүлдезинге үлүүн киирип, депшилгелиг ажылдаарын деткиир сорулгалыг 2025 чылда Тывага “Маадырларның үези” программаны боттандырып эгеледивис.
Оон аңгыда Тываның найысылалында ийи чараш тураскаал немешкен — Шумов алышкыларга база ТШО киржикчилеринге тураскаалдар. Хүн бүрүде бодунуң кылып турар эки ажыл-херээ-биле Тываның хөгжүлдезинге үлүг-хуузун киириштирген кижи бүрүзүнге четтиргенивис илередир-дир бис” – деп, Владислав Ховалыг чугаалааш, эртип турар чылда республикага 6 чаа школа тудуун дооскаш, ажыглалче кииргенин дыңнаткан.
“Сөөлгү беш чылда амгы үениң негелдезинге дүүштүр чаагайжыды туттунган оран-саваларда 9 муңдан хөй ажы-төлүвүске шынарлыг билиг чедип алыр арга тургустунган. Бо чылда чурттап эрткен шылгалдаларывыс бисти бурунгаар сорулгаже чүткүлдүг, оон-даа күштүг болдурган.
Чурттаар оран-сава тудуу Тывада кончуг шалыпкын туттунуп турар. Ылаңгыя аныяк өг-бүлелер чиигелделиг ипотека-биле чурттаар оран-саваны садып алыр аргалыг апарган. Ол ышкаш регионда биче болгаш ортумак сайгарлыкчы чорук сайзырап, боттарының сайгарлыкчы ажыл-херээн ажыдып ап турарларның саны чылдан чылче көвүдеп турар” – деп, Владислав Ховалыг демдеглээн. Ол ышкаш 2026 чылда хөй омак чоннуг Россияның быжыг тура соруунуң болгаш күжүнүң демдээ болган Тиилелгеже черле чоокшулаар бис дээрзинге бүзүрээр мен деп, Тываның Баштыңы немеп чугаалаан соонда, шаңналдар тыпсыр ёзулал эгелээн.
Россияның Президентизиниң Өөрүп четтириишкин бижии-биле делегейде ат-сураа алгаан “Хүн-Хүртү” бөлүүнүң хөгжүмчүлери Алексей Сарыглар биле Радик Тюлюш шаңнаткан.
“Барып-барып Россияның Президентизи Владимир Путинниң адын салган шак мындыг улуг шаңнал алыр аас-кежиктиг болдувус. Бистиң кылып чоруур ажылывысты эскерип, бо хире бедик деңнелдиг үнелеп турары дээш Тываның Чазаанга сеткиливис ханызындан өөрүп четтиргенивисти илередип тур бис. Өөрүнчүг-дүр. Бөлүкте кады ойнап чоруур хөгжүмчү эштеривиске база четтиргенивисти илередип тур бис.
Үнүп орар Чаа чылда бүгү чонга чүгле экини күзеп тур бис. 2026 чылдың частан эгелеп бистиң бөлүүвүс “Мөргүл” деп программа-биле Тывага болгаш Россия иштинге гастрольдаар деп планныг бис. Чарлалдарын шагда-ла тарадыпкан” – деп, Тываның улустуң хөөмейжизи Алексей Сарыглар чугаалады.
Шак-ла ындыг Россияның Президентизиниң ат салган Өөрүп четтириишкин бижии-биле Республиканың уруглар эмнелгезиниң неонатолог эмчизи Буян Кочааны шаңнаан.
“Тыва Республиканың өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы” хүндүлүг атты филология эртемнериниң кандидады, ТывКУ-нуң тыва дыл кафедразының хоочун башкызы Клара Доржуга тывыскан.
“Чаа чыл бүдүүзүнде мындыг үнелиг шаңнал алыры меңээ болгаш өг-бүлемге, чоок кижилеримге, уругларымга, уйнуктарымга дыка өөрүнчүг болуп турар. Төрээн тыва чуртум, тыва чонум, тыва дылым дээш чурттап чоруур мен.
Чараш болгаш чечен-мерген тыва дылывыска өзүп олурар салгал чугаалап, аас чогаалын номчуп, сайгарып, сайзырадып, боттары база тыва дылынга шүлүктерден чогаадып чоруурун күзээр мен. Ол ышкаш чаш төл төрүттүнүп кээрге-ле, ада-иелер төрээн тыва дылынга өпей ырын ырлап берип тургаш, ажы-төлүнге төрээн дылынга хүндүткелди оттуруп, ону утпайн, аразында чоргаар чугаалажып чоруур болза, чүгле ынчан тыва дылывыс мөңгеде артар. Бүгү назынымда кылып келген ажыл-агыйымның кол утказы-ла ол чүве” – деп, башкыларның башкызы Клара Бүрбүлдеевна чугаалады.
Шак-ла ындыг хүндүлүг атка Кызыл кожууннуң Кара-Хаак ортумак школазының тыва дыл болгаш чогаал башкызы Алекмаа Монгуш, Шагаан-Арыгның “Сказка” уруглар садының кижизидикчи башкызы Зоя Саянова төлептиг болганнар.
“Тыва Республиканың улустуң башкызы” бедик атты Кызыл-Мажалыктың 2 дугаар школазының орус дыл болгаш литература башкызы Делгермаа Монгушка, Кызыл кожууннуң Ээрбек ортумак школазының сан башкызы Оюнмаа Ховалыгга тывыскан.
Культура адырындан “Тыва Республиканың алдарлыг артизи” хүндүлүг атты В. Халилов аттыг Тываның күрүне филармониязының В. Тока аттыг симфониктиг оркестриниң хөгжүмчүзү Роберт Салчакка, “Саяннар” ыры болгаш сам театрының балет артизи Алимаа Самга тывыскан.
Национал идик-хеп даараар мастер Валентина Ондар “Тыва Республиканың улустуң мастери” хүндүлүг атка төлептиг болган.
Кадык камгалал адырындан “Тыва Республиканың кадык камгалалының алдарлыг ажылдакчызы” хүндүлүг атты Республиканың наркодиспансеринден медбрат Юрий Кууларга, “Тыва Республиканың алдарлыг эмчизи” хүндүлүг атты “”Семир” эмчи төвү” КХН-ниң чиңгине директору Борис Күдерекке тывыскан.
“Тыва Республиканың алдарлыг энергетиги” бедик атка төлептиг болган күш-ажылдың хоочуну Анатолий Измайлов Тываның энергетика адырының 100 чыл оюн демдеглээн төөгүлүг чылда бедик шаңналды тыпсып турары дээш, Тыва Чазакка, кады ажылдап чораан коллегаларынга болгаш бүгү удуртукчуларынга өөрүп четтиргенин илереткен.
Хөй чылдар дургузунда хамааты авиациязынга ак сеткилдиг шудургу ажыл-ижи дээш республиканың “Авиакомпания “Тыва авиашугум” бүдүрүлгезиниң башкарыкчы инженери Владимир Киреевке “Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы” хүндүлүг атты тывыскан.
Албан-хүлээлгезин үлегерлиг күүсеткени болгаш эрес-дидим чоруу дээш Росгвардияның Тыва Республикада эргелелиниң офицери Айбек Даш-Шиви “Тыва Республиканың мурнунга ачы-хавыяазы дээш”деп медаль-биле шаңнаткан.
“Буян-Бадыргы” ордениниң III чадазы-биле 341 дугаар радиотехника полугунуң 41 дугаар дивизиязының капитаны Александр Доржу, ТР-ниң ИХЯ-ның хоочуну, милицияның халажылгада полковниги Валерий Тарыма, Россия Федерациязының алдарлыг башкызы, Тыва Республиканың улустуң башкызы, күш-ажылдың хоочуну Зоя Дуктен-оол шаңнаткан.
“Бо хире улуг бедик шаңналды алыры меңээ дыка өөрүнчүг болду. Тываның Баштыңы Владислав Ховалыгга бистиң кылып турар ажыл-херээвисти бо хире бедик үнелээни дээш, бүдүн полктуң мурнундан четтиргенимни илередир-дир мен. Бодум ТШО-нуң 2023 чылдан тура киржикчизи мен. Бо шаңнал дээрге кадыг-бергени деңге эртип чоруур дайынчы эш-өөрүмнүң, командирлеримниң, ада-ием Ольга, Игорь Билдимааларның, бокска тренер башкым Борис Донгактың деткимчези, ачы-хавыяазы деп санаар-дыр мен. Чаа чыл уткуштур бүгү чонга быжыг кадыкшылды, тайбыңны, аас-кежикти күзедим!”– деп, 37 харлыг капитан Александр Доржу чугаалады.
Бедик күрүне шаңналдарын тыпсыр байырлыг ёзулал доостурга, шупту ниити чурукка тырттыржып, бот-боттарынга байыр чедиржип, үнүп олурар Чаа чылды өөрүшкү-маңнайлыг, бедик хей-аът көдүрлүүшкүннүг уткуурун күзеп тарааннар.
К. МОҢГУШ.
Буян ООРЖАКТЫҢ тырттырган чуруу.
“Шын” №1 2026 чылдың январь 15