Февраль 6-да Улусчу чогаадылга бажыңынга Россияның эртем хүнүнге тураскааткан байырлал болуп эрткен. Аңаа республика девискээринде ажылдап турар бүгү-ле эртем болгаш эртем-өөредилге албан черлериниң удуртукчулары, ажылдакчылары, эртемденнер, башкылар, аныяк эртемденнер болгаш оларның удуртукчулары, дагдыныкчылар киришкен. Эртем хүнүн демдеглээн байырлалдың сүүзүнү албан черлериниң боттарының чедиишкиннерин көргүскен делгелге болган. Келген аалчылар эртемденнерниң кол чедиишкиннери-биле таныжып, алызында кедилиг эртем-шинчилел угланыышкыннарын сонуургааннар.
ТР-ниң Чазак Даргазының оралакчызы Алексей Сазан-оол Тываның Баштыңы Владислав Ховалыгның өмүнээзинден эртем ниитилелинге байырны чедирген. Чурттуң технологтуг бот-догуннаашкынын быжыглаарынга база келир салгалдарның чаагай чоруун хандырарынга эртем чедиишкиннериниң чугулазын ол демдеглээн.
Бо хүннүң байдалы-биле Тывада 393 эртемден ажылдап чоруур. Оларның 24-ү эртем доктору чадалыг, а эртем кандидаттарының саны–324 дээрзин оралакчы дарга Алексей Сазан-оол дыңнаткан. Тываның Чазаа аныяк эртемденнерни деткииринче онза кичээнгейни салып, Тываның Баштыңының грантызын ийи катап өстүрүп, 200 муң рубль чедирген. Аныяк эртемденнерниң физика-техниктиг, бойдус, көдээ ажыл-агый, социал болгаш медицина эртемнериниң 5 адырында төлевилелдерин Чазак деткип турар.
Чылдың-на «Шылгараңгай аныяк эртемден» мөөрейни эрттирип, эртем албан черлери аныяктарны эртемче идепкейлиг хаара тудуп, аспирантылар санын көвүдедип турар. Тыва эртемденнерниң 34 хуузу аныяк эртемденнер болуп чалыыткааны өөрүнчүг. Оларның бежи 2025 чылда кандидат диссертациязын чедиишкинниг камгалаан.
Тыва эртемденнер бойдус курлавырларының, биосфераның хөй янзызының, экологтуг айыыл чок чоруктуң, төөгүнүң болгаш чоннуң культуразының кол болгаш тускай шинчилелдерин чорудуп, регионнуң социал-экономиктиг хөгжүлдезинге улуг үлүг-хуузун киирип турар. Регионнарның эртем талазы-биле кады ажылдаарынга чаа аргаларны ажыдар Сибирьниң эртем-өөредилге кластерин тургузарынга республика киржир дээш белеткенип турар. Чазак Даргазының оралакчызы шупту эртемденнерге, аныяк эртемденнерге, профессорларга база дагдыныкчыларга өөрүп четтиргенин илереткен. Оларга чаа ажыдыышкыннарны, чедиишкиннерни болгаш бедик сорулгаларны күзээн.
Байырлыг хемчегге күрүне шаңналдарын тыпсыр ёзулал база болган. Тываның күрүне университединиң информатика кафедразының доцентизи, педагогика эртемнериниң кандидады Марта Тюлюшке хөй чылдарда ак сеткилдиг ажылы дээш Тываның Баштыңының Хүндүлел бижиин тывыскан.
Тываның гуманитарлыг болгаш тускай социал-экономиктиг шинчилелдер институдунуң чогаал салбырының эртем ажылдакчызы Василий Салчакка эртемниң хөгжүлдезинге көскү үлүг-хуузун кииргени болгаш хөй чылдарда үре-түңнелдиг ажылы дээш «Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы» хүндүлүг атты тывыскан.
Республиканың Дээди Хуралының база Өөредилге яамызының шаңналдарынга элээн каш эртем ажылдакчылары төлептиг болган. Химиктиг эртемнерниң кандидады, доцент, Тыва Республиканың Эмчи-социал айтырыглар болгаш эргелеп-башкарылга эртем-шинчилел институдунуң эртем ажылдакчызы Кара-кыс Аракчаага Россияның бойдус эртемнер академиязының комиссиязының шиитпири-биле «Аржааннар шинчилели» – «Эртем адырының үндезилекчизи» хүндүлүг атты тывыскан.
Тывада амгы үеде чеди эртем-өөредилге албан черлери бар. Оларның аразында 3 федералдыг: Тываның күрүне университеди, Россияның Эртемнер академиязының Сибирь салбырының Тываның бойдус курлавырларының комплекстиг шинчилел институду база Россияның Эртемнер академиязының Сибирьниң агробиотехнология талазы-биле федералдыг эртем төвүнүң салбыры – Тываның көдээ ажыл-агый эртем-шинчилел институду бар. Ол ышкаш дөрт регионалдыг албан черлери бар: Тываның гуманитарлыг болгаш тускай социал-экономиктиг шинчилелдер институду, Биосферлиг шинчилелдер төвү, Национал школа хөгжүдер институт база Эмчи-социал айтырыглар болгаш эргелеп-башкарылга талазы-биле эртем-шинчилел институду. Оон аңгыда Алдан-Маадыр аттыг национал музей, Национал архив, Тыва үндезин культура болгаш ус-шеверлер хөгжүдер төп, А.С. Пушкин аттыг национал библиотека, «Хөөмей» деп аттыг делегей чергелиг академия эртем ажылдарын чорудуп турар.
Ол ышкаш республикада ийи федералдыг албан черлери: «Убсунур ыйгылаажы» күрүнениң бойдус заповедниги база «Азас» күрүнениң бойдус заповедниги экология адырында ажылдап турар.
Бо чылын ийи эртем албан чери: Биосферлиг шинчилелдер төвү – 35, а Национал школа хөгжүдер институт 20 чылдаан юбилейлерин демдеглеп эрттирер. Бо ийи институт Тываның эртем амыдыралында кол рольду ойнап турар.
Бистиң корр.
Ада ТЮЛЮШТУҢ тырттырган чуруктары.
“Шын” №5 2026 чылдың февраль 12
