2026 чылдың август айда Тывага болур Делегей чергелиг IV буддийжи шуулганның программазын бо чылдың февраль 12-де Тываның Чазак Даргазы Владислав Ховалыг Москвага илеткээн. Программаже кирип турар культурлуг болгаш ажыл-агыйжы хемчеглерден аңгыда, эртем талазы-биле угланыышкынныг ажылдар дугайында философия эртемнериниң доктору, профессор, РФ-тиң алдарлыг эртем ажылдакчызы, ТывКУ-нуң ректору Ольга Хомушку тодаргайлап чугаалаан:
– Баштайгы ийи буддизм шуулганнары Бурятияның Улан-Удэ хоорайга 2023, 2024 чылдарда болган. 2025 чылда үш дугаар шуулган Калмыкияга эрткен. Бо чылын эстафетаны бистиң Тыва Республикавыс хүлээп алган.
Шуулган бүрүзү аңгы-аңгы темаларга эртип турган. Делегей чергелиг IV буддизм шуулганының адынга хамаарыштыр организастыг комитетке сайгарылгалыг чугаа үезинде, “Культуралар аразында буддизм дугайты чугаа: кижи төрелгеттенниң келир үези” деп чоннарны каттыштырар сорулгалыг мынчаар адаарын шиитпирлээн. Чүге дээрге кандыг-даа культура системаларынга шажын-чүдүлгениң ролюнуң дугайында чугаа амгы үеде дыка чугула апарган. Ылаңгыя кижи төрелгетенниң төөгүзүнде, ооң сайзыралынга сарыг шажынның салдарының дугайында айтырыгларны катап база көдүрери артык эвес деп түңнеп чугаалашкан.
Россияда чарлаттынган Чоннарның деминиң чылында бо айтырыг онза чугула болуп турар. Чүгле Россия иштинде эвес, оон дашкаар чоннарны каттыштырарының дугайында чугаалаар арганы бо шуулган берип турар дизе, частырыг болбас. Анаа эвес шуулган делегей чергелиг деңнелге эртер деп турар болгай. Эрткен үш шуулганга ышкаш бо манап турарывыс IV шуулганга даштыкы чурттардан – Моол, Индия, Кыдат болгаш өске-даа Азия чурттарындан аңгыда, буддизмни Африка чурттарында болгаш Белоруссияда безин сонуургап турарын алгаш көөр чүве болза, киржип кээр деп турар аалчылар саны хөй болуп турар.
Чайын болур шуулганның культурлуг программазындан аңгыда, ажыл-агыйжы угланыышкынныг хемчеглер аразында эртем талазы-биле аңгы-аңгы секцияларга, шөлчүгештерге эрткен шуулганнарда эгелеп каан улуг хемчээлдиг айтырыгларның сайгарылгазын уламчылавышаан, оларга немей чүгле Тывага хамаарышкан айтырыгларны колдадып чугаалажыр бис. Чижээ, “Буддизм болгаш медерел”, “Буддизм болгаш өөредилге”, “Чоннар культуразында буддизмниң ролю” дээш өске-даа. Ол ышкаш буддизм сөзүглелдериниң тыва дылче очулгаларының утказын шын билип алырының сайгарылгазы кончуг солун болур деп билип турар бис. Чүге дээрге буддизмниң классиктиг сөзүглелдери-биле таныжар бетинде, ол дугайында эге литератураны номчаан турары чугула. Ынчангаш очулга талазы-биле ажылдап турар сарыг шажынның талазындан лама башкылар болгаш эртем талазындан очулдурукчулар аңаа бүгү айтырыгларны кончуг таптыг сайгарып, арга-дуржулгазын солчуп, чугаалажыр аргалыг болур.
Бо угланыышкынга хамаарыштыр буддизм шуулганнарының кол организакчыларының бирээзи, Буддийжи өөредилге шинчилелдеринге деткимче көргүзер фонду чүгле эртем-практиктиг конференциялар, "төгерик ширээлер" организастаарындан аңгыда, очулга талазы-биле ажылдарны деткип, ону аңгы номнар кылдыр парлап үндүреринге улуг киржилгелиг болуп турарын демдеглээри чугула.
Оон аңгыда буддизмниң ыдыктарының дугайында секцияга бистиң Тывада сарыг шажынның ыдыктыг черлериниң анализи болгаш шак ындыг онза тураскаалдыг черлерже турисчи маршруттар кылырының аргаларын чугаалажыр. Бо хүнде чүгле бистиң Тывада эвес, бүгү делегейде анаа туризмден аңгыда, шажынчы туризм азы буддийжи үнелелдер, ыдыктыг черлерже аян-чорук кылыксаар сонуургалдыг улус көвүдеп турар апарган. Шак ындыг сонуурганчыг черлер бистиң Тывада эвээш эвес.
Февраль 12-де болган хуралга Тываның Чазак Даргазы Владислав Ховалыгның чедиишкинниг илеткелиниң соонда Буддизм фондузунуң президентизи, Москваның күрүне университединде Азия болгаш Африка чурттарының талазы-биле институттуң директору Алексей Маслов культуралар аразында буддизм дугайында чугааны бо шуулганга көдүрерин сүмелээн. Ол Тываны өске регионнардан онзагай ылгалдыг деп демдеглээн. Чүге дээрге бистиң регионда аңгы-аңгы шажын-чүдүлгелерден аңгыда, хамнаашкын база бар. Ол хиреде бот-боттарынга тааржып, шаптыкташпайн, эп-чөптүг сайзырап турар. Бодум амы-хууда бо талазы-биле хөй эртем-шинчилелдиг ажылды чоруткаш, Тывага “чүдүлгениң хамнаашкын-буддийжи синкретизми” деп термин дугайында чугааның эгелекчизи болган мен. Синкретизм дээрге бот-боттарынга шаптыкташпайн, таарымчалыг салдарлыг болуп, аңгы-аңгы элементилерниң бот-тускайлаңын олчаан кадагалап арттыргаш, сагыш-сеткилди ынаар деңге хаара тудуп, чаңгыс аай системаны тургузары болур. Төөгүден алгаш көөрге, черле ындыг турган-даа.
Өске айтырыг, эрткен 90 чылдарда, эде тургустунуушкуннуң берге чылдарында, бистиң ёзу-чаңчылдарывысты катап эгидип эгелээнде, чүдүлге айтырыы нарын-даа турган болза, черле турган. Катап тургузуушкуннуг чылдарда шупту конфессияларның төлээлери боттарының бот-тускайлаңынче чөленири колдап турган. Чамдык таварылгаларда кады ажылдажылга дугайында чугаалар хамаанчок, оон ойталап-даа турган. Ам бо үеде кожаланчып алгаш, чырыдыышкын адырында болгаш кижизидилге айтырыглары-биле холбашкан адырда демниг ажылдажылганы чорудар арга тургустунган.
Бо шуулганны албан ёзузу-биле Тывага август 17-20 хүннеринде болур деп чарлапкан болганда, ону төлептиг эрттирери-биле бүгү талалыг ажыл уламчылап турар. Удавас чаңгыс аай шуулганның хууда кабинеди интернетке ажыттынар. Аңаа шуулган киржикчилери бүрүткедип ап болур. Киржикчи деп сөске модераторлар, спикерлер болгаш дыңнакчылар база хамааржыр.
Бистиң университет Буддийжи өөредилге шинчилелдеринге деткимче көргүзер фонд-биле 2023 чылдан тура сырый харылзаалыг ажылдап турар. Бо фондунуң деткимчези-биле 10-15 чедир төлевилелдерни боттандыргаш, элээн каш парлалга төлевилелдерин үндүрген бис. Ам бо шуулган уткуштур фондунуң баш бурунгаар чагыын күүседип, улуг хемчээлдиг үндүрүлгени белеткеп тур бис. Оон аңгыда 2024, 2025 чылдарда “Аныяк буддологтарның школазын” эрттирдивис, үш дугаарын 2026 чылда манаттынып турар шуулган бетинде чорудар деп планнап тур бис. Баш бурунгаар шуулганның ниити программазынче бо хемчегни база киирген бис. Чүге ону эгелээн дээрге, бо хүнде кадрлар белеткээр айтырыг ам-даа чугула болуп артпышаан. Ол бүгү угланыышкыннар талазы-биле чүгле философтар эвес, төөгүчүлер, филологтарны белеткээр болза эки. Ынчангаш аныяк салгалга буддизмни өөренир чаңгыс аай российжи девискээрни тургузары чугула апарган.
Бо угланыышкын-биле Москваның күрүне университединиң философия факультеди-биле сырый харылзаалыг ажыл уламчылап турар. Ынчангаш ол университеттиң философия факультединден сураглыг эртемденнер, докторларның шуулганга киржип кээрин манап турар бис. Баш бурунгаар тургускан даңзы ёзугаар Бурятия, Калмыкия, Санкт-Петербургтан эртемденнер кээри манаттынып турар. Оон аңгыда Индия, Кыдат, Вьетнамдан шажын-чүдүлге төлээлери база.
База бир демдеглеп каар чүүл чүл дээрге, ТывКУ– шуулганның ажыл-агыйжы кезээниң хемчеглерин эрттирер кол чери болур. Ол ышкаш 2023 чылда болган бирги шуулган үезинде буддийжи эртем чедирип турар дээди өөредилге черлериниң консорциуму тургустунган. Ынаар Калмыкияның, Бурятияның болгаш Тываның күрүне университеттери болгаш Бурятияның ийи шажынчы өөредилге чери кирип турар. Оларга 2024 чылда Чөөн-Сибирьниң культура болгаш уран чүүлдүң күрүне академиязы, Забайкальениң күрүне университеди немешкен. Ынчалдыр амгы үеде ниитизи-биле 7 өөредилге черинде буддийжи эртем программазын өөредип турар. Бис оларның шуптузу-биле сырый харылзаалыг бис. Ылаңгыя Калмыкияның, Бурятияның күрүне университеттери-биле чүгле шажын талазы-биле эвес, а экономика, филология, болгаш өске-даа эртемнер талазы-биле боттарывыстың эртем-өөредилгелиг шыдалывысты көргүзүп, удур-дедир дуржулга солчур аргалыг апарганывыс, ниити билигниң шынарын бедидеринге улуг идигни берип турар.
Фондунуң деткимчези-биле 2025 чылда бистиң университет религиоведение эртеминиң (шажын-чүдүлге өөредии) программазын чорудар өөредилге лицензиязын алган. Амгы үеде университеттиң баштайгы 17 студентизи бот-өөредилге-биле өөренип турар. Бо ажылды ам-даа уламчылаар сорулгалыг бис. Ол ышкаш бистиң университет өөредилге методиказы болгаш ниити өөредилге талазы-биле дуржулгавысты Тубтен Шедруб Линг хүрээзиниң баазазында ажыттынган Россияның буддизм университеди-биле үлежиринге белен бис. Амгы үеде ында Индияга долу шажын өөредилгезин чедип алган шыырак башкылар ажылдап эгелээни дыка онзагай.
Кандыг-даа шуулган үезинде албан ёзунуң планда киирген хемчеглеринден аңгыда, хостуг үеде, чапсар аразында-даа, аңгы-аңгы кижилер-биле аралажып чугаалажыр арга тургустунар. Ол дыка эки. Ол ышкаш бо шуулган Тывага буддологтуг шинчилелдерни ам-даа сайзырадырынга улуг идигни бээр дээрзинге бүзүрээр мен. Бо онзагай делгемче аныяктар база шымныгып кирген болза деп күзелдиг мен.
Шуулган үезинде практиктиг секциялар база болур. Чижээ, кадык камгалалының шөлчүгештеринге чөөн чүк чонунуң эмнээшкини, сарыг шажын эмнээшкини дээш өске-даа улусчу эмнээшкиннерге хамаарыштыр мастер-класстар болур. 100 чылдар дургузунда туруп келген чаңчылчаан медицина аңгы-аңгы төөгүлүг үе-чаданы шыдажып эрткеш, бо хүнде чоннуң кадыы дээш чедиишкинниг хөгжүп турары маргыш чок.
База бир угланыыш- кын –“Буддизм болгаш экология”. Бо секцияның практиктиг кезээ ТывКУ-нуң ботаника садынче экскурсиядан эгелээр боор деп билип турар бис. Ону шуулган киржикчилеринге чедимчелиг көргүзер дизе, бедик технологиялыг дериг-херексел, чугааны удур очулдурар херекселдер, үн болгаш видео бижидилгези чорудар аппаратура дээш херек чүүлдер хөй. Бо талазы-биле айтырыгны шиитпирлээри-биле бистиң Өөредилге яамызының талазындан саң-хөө деткимчезин манап турар бис. Ол ышкаш ол садка капиталдыг септелге чорудары негеттинип турар. Ырак-чооктан келген аалчыларга көрүштүг болгаш кандыг-даа хевирге ажыл-агыйжы чугаа чорударынга эптиг байдалды бо садка тургузуп алыр болзувусса, моон-даа соңгаар өске-даа хемчеглерни аңаа эрттирер аргалыг апаар бис.
Бир-тээ, Тывада сарыг шажынның ыдыктыг черлери хөй болганда, бо шуулган соонда регионче туристерниң кичээнгейи улгадыр дээрзи билдингир. Ынчангаш хөй шажынчы туристерни хүлээп алырынга белен болур болза эки. Туристер аразында белен-селен чүве өкпелевес, бөдүүн-даа улус чоруур. Өскелери нарын, кончуг улуг негелделиг, бүгү талалыг дээди чаданың эптиг байдалдарынга өөренген болур. Оларга шак ындыг байдалдарны тургузарынга инвесторларны хаара тудар апаар. Ынчангаш бо-ла бүгү келир үениң сайзыралынче угланган айтырыгларны сайгарып чугаалажыр арганы шуулган бээр.
Шуулган дээрге чүгле ооң программазында хемчеглерни эрттирери эвес, ооң соо үр чылдарда уламчылалдыг, чоннар аразында харылзааны быжыктырган улуг ажылдарның боттанылгазы-дыр.
Меңээ буддизм дээрге кижиге боду болгаш бойдус-биле аяннажылгалыг байдалды тып алыр арганы бээр делегейже көрүш болуп турар.
Сорунза МОНГУШ.
Чурукту ТывКУ-нуң сайтызындан алган.
“Шын” №11 2026 чылдың март 26