| Мээң авам |
Авам Лидия Олчамайовна Ондар дайын соонда, 50 ажыг чылдарда, Сүт-Хөл кожууннуң Үстүү-Ишкинниң Мугур Хадыңныг-Аксы деп черге төрүттүнген мен дээр кижи. Күскү үеде авазы чиигептерге, ачазы ол үеде дииңнээр дээш, тайга артынче ажа берген турган чүве-дир.
Ол болза ам Саян-Шушенск заповедник девискээри Улуг-Уру деп хем, Красноярск крайның девискээри апарган Доостуг, Мургулуг деп хемнер база Хан-Дээрни бистиң черниң улузу тайга арты дээр, чүге дизе бетинде Улуг Кызыл-Тайга деп улустуң шаанда дагып чорааны ыдыктыг тайга бар. Амгы үениң карталарында «Западный Саян» деп айыттынган, ол тайганың артыы талазындан баткан хемнер боорга-ла ынчаар адаар турган боор деп бодаар мен.
Ынчангаш чогум төрүттүнген чылы 1954 чыл Аът чылы, паспортта айыттынган чылы март ай 1955 чыл Хой чылы апарган. Ачазы дииңнээш кээп турда, час дүжүпкен турган хевирлиг, документизин орай барып кылдыргаш, ол барган үезинде төрүттүнген кылдыр кылдырып каапкан.
Авам бөдүүн, ажыл-ишчи, хөй ажы-төлдүг өг-бүлеге өскен. Ынчангаш «Кара чажымдан-на үргүлчү ажылдап, далган-тараа соктап, өөренгеш келгеш, шанак сөөртүп алгаш, ыяштап, суглап дээш, бодувустуң чиир чемивисти кылыр бис» — дээр кижи. Бичии чораан үелерин хөөрээрге, ойнап-хөглеп турганын кижи шуут дыңнавас, чүгле ажылдап-ла турган боор. Ооң уржуундан ирги бе, бисти, ажы-төлүн, кара чажывыстан ону-мону кылыңар, чалгаа болбаңар, номчуттунуңар, өөрениңер деп чагып-ла турар кижи. Авам боду Улан-Удэ хоорайның культура институдун дооскан. Библиотекарь деп дээди эртемниг болгаш, бисти база дээди эртем чедип алыңар деп чагып-ла чораан. Бис ам оолдары ооң чагыг-сөзүнден эртер эвес, шупту дээди эртемге четтивис. Авамның чагыын бо-ла сактыр мен: «Чеже-даа мал-маган өстүрүп алырга, чаңгыс кыжын чудааш-даа өлүп каар, чаңгыс хүн оор-даа алгаш баар. Чеже-даа акша-көпеек чыып алырга, чуртка кандыг-бир байдалдан акшаң үнезин чидирип, анаа саазын апарып болур. Эт-сеп даа үези кээрге, эргилеп каар, үндүр октаптар силер, чүгле чедип алган эртемиңер кажан-даа бодунуң үнезин чидирбес, оор-даа албас, кым-даа ону силерден хунаап апарып шыдавас. Ынчангаш чүгле эртем-билиг кижиге херек» дээр кижи. Ооң ол сөстеринден-не боор, мен ам-даа чыл санында бир-ле черже кирип алган өөренип-ле чыдар мен.
Авам бодунуң авазы кырган-авамны 3 класс дооскан эртемниг турган дээр кижи. Ол үеде улус 4 класс доозуп турган чүве-дир. Авамның авазы Үстеек кырган-авамның ачазы Кызыл-Чиңгин деп ашак: «Кыс кижиге эртемниң херээ чок уруум» дээш, 3 класс доостургаш, аалынче алгаш барган. Ынчангаш авамның авазы бүгү назынында кара ажыл кылып, школага аштакчылап, одакчылап ажылдап чо- раан. Аңаа хараадааш, ажы-төлүн база эртем-билигден чедип алыңар деп чагып-ла чораан. Ынчангаш авамның чеди кады төрээниниң дөртү дээди эртемге четкеннер. Ава кижиниң чагыг-сөзү ажы-төлүнге чуртталгаже орук айтыр кол идегели боор деп чүвени билдим. Ада-иези кижиге чүнү чугаалап чорааныл, оларның чугаазы-биле-ле амыдырал аайлажыр-дыр.
Үнүп олурар Бүгү-делегейниң херээженнер хүнү-биле авамга болгаш черле шупту херээжен чонувуска чүгле аас-кежикти, каң дег быжыг кадыкшылды, өөрүшкүнү күзевишаан, сеткил-сагыжыңар кезээде чырык болзун деп йөрээр-дир мен. Курай, курай!
Алдын-Херел ОНДАР.
Чурукту маадырның архивинден алган.
“Шын” №8 2026 чылдың март 5
