Бо төөгүнүң маадырын Демирчаан Чечекмаа Баазаңовна дээр. Ол – РФ-тиң улус өөредилгезиниң тергиини, күш-ажылдың хоочуну, Мөңгүн-Тайга кожууннуң хоочун чурттакчызы. Школага барык 50 чыл дургузунда тыва болгаш орус дыл, чогаал эртемнерин башкылап, муң-муң чаштарны төлептии-биле өөредип-кижизидип каан.
Хүндүлүг башкымның бажыңынга ужуражып барган санымда, «Шын» солун чыдарын эскерер мен. Сонуургап айтыра бээримге, бүгү назынында солунну чагыдып ап чоруур, бердинген номчукчуларның бирээзи ол болду. Чечекмаа Баазаңовна: «Шын» солунну чагытпайн баар болзумза, сагыжым саарзыкталы бээр деп баштактаны аарак, төөгүнү чугаалап эгеледи.
— Ада-ием Мөңгүн-Тайга эдээнге чурттап турган. Бичиимден тура, көдээ аалга өскен мен. Суурда бажың деп чүүлдүң сураан дыңнаар турдум. Алды харлыымда суурга эмчилеп чедип келгеш, бажыңны ынчан көрген мен. Бажың иштинге бир дугаар кирип кээримге, дыка хөктүг болган. Дүндүү — кыдыында, боду — муңгаш. Чугааланырымга, чаңгыланып турар ышкаш. Суурнуң кижилериниң хөйү-даа аттыг, шупту алгырып чугаалажып турар ышкаш сагындырар. Оон эмчилеп алгаш, аалымче чанып келдим. Элээн аарып турганымның ужурунда, ол чылын өөренмээн мен. Аалга турган акым, угбам суглар, кожа аалдарның уруглары шупту өөренип чорупкан, бичии уруглардан чааскаан артып калган мен. Ынчан тыва номнар-даа ховар турганы ол ыйнаан, бар-ла чүве – «Шын» солун. Колдуунда солун көрүп тургаш, номчуй берген болган мен. Херек кырында үжүктер бо-дур, ону мынчаар адаар деп өөреткен кижи-даа чок. Анаа-ла номчуй берген болдум. “Шын” солун кээрге-ле, солуннуң шупту материалдарын авам, ачам сугга ыыткыр номчуп бээр турдум.
Бир катап аалывыска мал эмчилери чедип келген. Олар аараан малды эмнээр азы эмнер бээр, өлген мал бар болза, справка бижип бээр турган. Мен солун номчуп олурар боорумга, бир таныырывыс эмчи чанымга келгеш: «Солунну кыйгырып көрем, таптыг дыңзыдыр!» – дээрге, дыка дүрген ыыткыр номчуп берген мен. «Оо, бо кижи шуут номчуур кижи ышкажыл. Ам бижип көрем» – дээн. Ол үеде ручка-даа, карандаш-даа тудуп көрбээн мен. «Солуннуң ак черинге бижип көрем» – дээш, меңээ карандаш тутсуп бергеш, айтып бээрге, анаа солун үжүү ышкаш парлап бижидим. А бижимел үжүк билбес болдум. «Солун база номчуур, парлап-даа болза, бижип олурар, элдептиин але бо уругнуң!» — деп, улуг улус аразында чугаалажып олурарлар.
Ынчан суурнуң библиотекары Самбуу Чүвүрекович Саая аъттанып алгаш, аалдарга номнар эккээр турган. Авам суг «Мыйыстыг бода малдың аарыын эмнээри» деп ном бижидип алган. Ол үеде безин ындыг тыва номнарны үндүрүп турган-дыр ийин. Шак ол номну сонуургап номчуп олурарымны көргеш, Самбуу Чүвүрекович: «Хаа, бо уругга мен номдан берип көрейн, адырам» — дээш, таалыңындан тыва дыл кырында чугажак ак ном уштуп берди. Мал ажыл-агыйлыг чоннуң төөгүзүн бижээнин дыка кээргеп, сагыш човап турганымны сактыр мен. А ооң авторун, номнуң адын черле сагынмас болдум. Көңгүс бичии турган кижи-дир мен ийин. «Калбак кудуруктуг хойлар» деп бижээнин сактыр мен. Очулдурган чогаал деп бодаар мен. Тыва болгаш делегейниң бурунгу чогаалдарын номчааш, ол чогаалга мынчага чедир таварышпадым. Ынчан бичиимде чүү деп чогаалды номчуп турганымны сонуургап тып алыксап чоруур мен. Ам бо улуг назылыг хиремде-даа сагыжымда хевээр артып калган.
Удатпаанда школачыларның күскү дыштанылгазы келген, акым, угбам суглар чанып келгеннер. «Үжүктер бижимел база боор. Сээң бижип турарың парламал-дыр. Ынчаар биживе, мынчаар бижи»– дээш, мени өөредип эгеледилер. Бижимел үжүктерни көөрүмге, дыка берге боорга, «Чок, мен черле ынчаар биживес мен. Солунда ышкаш бижиир кижи мен»– дээш, шуут ынавайн барган мен. Оон школага бир дугаар класска кирерде, сааладыр номчуур, саннарны илдик чокка бодаар, кадып, казып билир, а бижимел үжүк бижип билбес кижи чеде берген мен. Көдээден чаа келген кижи, сентябрь бирден үженге чедир өөренгеш, аарый бердим. Эмнелгеге чыдып, оон сегип эттинип, база катап аарып-ла, эмнелгеге олуй-солуй чыдып-ла турар мен. Өөренмейн турдум. Аалымче мени чандырбаан. Школаже-даа шоолуг барбаан мен. Интернатка барактарга чурттап турган бис. Уруглар өөренип чоруптарга, номчуттунуп хүнзээр мен.
Бир хүн интернатта өрээливиске башкывыс кирип келгеш, «Тыва чогаалдың хрестоматиязы» 7 класс деп каан дыка кылын номну номчуп олурар боорумга, чанымга турган улустан: «Ону номчуп олурар кижи бе, азы анаа тудуп алган орары ол бе?» – деп айтырган. «Номчуур кижи-дир ийин, холунга ном туткан соонда, номчуттунуп олуруп бээр» — деп, угбам суг харыылаарга, «Ат-тыр аа, бис үжүктерни төндүр өөренмейн чыдырывыста, бо бирги классчы Чечекмаавыс чеди класс номун номчуп олурар»– дидир.
Бирги класстарның өөредилге программазын ёзугаар бирги чартык чылда үжүглелдиң 36 үжүүн төндүр өөредип турган. Ол үеде школага 10 класс дооскан оолдар, уруглар башкылап ажылдап турган-даа болза, дыка кызымак чорду. «Сааладыр номчуур, санаар-даа болза, чүгле солун ышкаш парлап бижиирге хоржок» дишкен соонда, мени бижимел үжүкке аңгы өөредип эгелээн. Үжүк бүрүзүн баштай агаарга бижидип-бижидип, оон карандаш тудускаш, саазынга бижидип турду. Бижип өөредир методика ындыг болган. «Чистописание» азы «Чараштыр бижилге» деп аңгы кичээл база өөренип турдувус. «Шын» солун ышкаш бижиир деп чаңчылым оон уттундурган.
Телевидение, интернет-даа чок бөдүүн үе турган. Медээлерни чүгле солундан номчуур. Өг бүрүзү чагыдылгалыг. Чамдыкта солунну ачылажып-даа номчуур турган. Библиотекага келген чаа номнар бижидип номчууру база оочурлуг турган. Чурттакчы чон-даа, школачылар-даа чаңгыс оочурда.
Чедиги класска өөренип турувуста, «Чаа Тыва» деп ном үнүп келген. Номчуксаарым-даа аажок. Оочурум база элек болган. Ынчан солун таварылга болган чүве.
Аңгыр-оол акым интернатта өрээлинге чааскаан чаа номну аажок харамдыгып номчуп олурда, улуг улус кирип келген. Оларның бирээзи айтырган-дыр:
— Чүнү номчуп олур сен, оол?
— «Чаа Тыва» деп номну-ла номчуп олур мен – дээш, айтырыг салган кижиже көрүнмейн-даа улаштыр номчуттунуп олурган.
— Автору кымыл, билир сен бе? – дээрге, Аңгыр-оол база баш көдүрбейн харыылаан:
— Чок, автору та кым чүве билбес мен. Дыка солун ном-дур!
— Автору мен-дир мен, Салчак Тока! – дээш, ооң холунда номну алгаш, эге арнынга адын салып берген. Аңгыр-оол чүгле ынчан чанында турар кижилерже көрнүп, мендилежип чугаалашкан.
Хоочун башкы чоннуң солун-сеткүүл болгаш чечен чогаалдарны номчуурунга ынак чораанын чугаалааш, келир үеде төрээн тыва дылынга номчуп, бижип билир чаштарны өстүрүп кижизидери чүгле ада-иелерниң боттарындан хамааржыр дээрзин угаадып чугаалады.
Рада ДЕМЧИК.
Мөңгүн-Тайга кожуун.
2025 чылдың август 28 “Шын” №33