| Март 25 — Россияда культура ажылдакчызының хүнү |
Чылдың-на март 25-те Россия Федерациязының девискээринге культура ажылдакчыларының хүнүн демдеглээри чаңчыл апарган. Бо хүннү культура адырында ажылдап чоруур чогаадыкчы мергежилдиглер, уран чүүлдүң янзы-бүрү хевирлериниң күүседикчилери болгаш культурлуг өнчүнүң кадагалакчылары болгаш нептередикчилери демдеглеп чоруур.
2007 чылдың чазынында Россияның ынчангы культура сайыды Александр Соколов Россияның чамдык регионнарында культура ажылдакчызының хүнүн чыл санында аңгы-аңгы хүннерде демдеглеп турар дээрзин сагындыргаш, ук байырлалды күрүне деңнелинче үндүрерин саналдаан. Ол-ла чылдың чайынында РФ-тиң Президентизи август 27-де «Культура ажылдакчызының хүнүнге» хамаарыштыр чарлыкка атты салган.
Россияның өске регионнарында ышкаш Тываның девискээринге база март 25-те Культура ажылдакчызының хүнүн 2007 чылдан тура демдеглеп эгелээн. Тывада шак бо байырымныг хүннү демдеглээр ажылдакчыларның саны хөй. Ук адырга хамааржырлар кайы көвей. Оларның аразында кымнарны чок дээрил, күш-ажылчы базымнарын чаа эгелеп чоруур чалыылардан болгаш бүгү чуртталгазын культура адырынга өргээн алдар-аттыг хоочуннарга чедир бар.
Культура ажылдакчызының хүнүн уткуштур ук адырга бүгү чуртталгазын өргээн Зинаида Ондарны редакциявысче чалааш, ал-бодунуң болгаш ажыл-ижиниң дугайында чугаалаштывыс.
– Зинаида Байыртыевна, культура адырының ажылдакчызы дээрге-ле чогаадыкчы салым-чаяанныг, онзагай кижилер болгай. Чогаадыкчы ажыл-ишче анаа эвес кирген боор силер аа?
– Культура адырынга 40 ажыг чылдар дургузунда бараалгап келдим. Шаанда культура, уран чүүл шуулганнары, фестивальдары аажок солун турган. 1980 ажыг чылдарда культура диңмиттии-биле хөгжүп турган чүве. Бичии тургаш, уран чүүлге салым-чаяанныг аныяктарны көргеш, кижи дүрген өзүп келзе, улуг апаргаш, оларның-биле кады ойнап-хөглеп, ырлап-самнаан болза деп бодаар чүве болгай.
10 класс дооскаш, Кызылдың уран чүүл училищезиниң режиссура салбырынга өөренип турумда, бөлүүвүстүң удуртукчузу Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы Татьяна Намый турган. Шии тургузарынга, ойнаарынга өөренип турганывыс ол.
Баштайгы күш-ажылчы базымым Эрзин кожууннуң культура одаандан эгелээн. Кончуг-даа шыырак улус аразынга ажылдап эгеледим. Ол дээрге Алдын-кыс Чамзырыновна Комбу — бүгү талазы-биле талантылыг кижи. Мен ол кижини көргеш, кижи шак мындыг чогаадыр, шүлүктээр талантылыг болган болза деп бодаар чораан мен. Ынчан Эрзинниң Культура бажыңы республика чергелиг көрүлделерге дөрт чыл улай тиилээн.
«Уран чүүл чоннуу болур» деп кыйгырыгны культура одагларында бижээш, азып каан турар боор чүве. Амгы үеге деңнээрге, ынчан бот-чогаадыкчы чорукка чоннуң сонуургалы бедик турган. Амгы үе көңгүс өске, кижилерниң сонуургалы бир янзы апарган.
Ынчангы үениң чонунуң күчү-күжү бедик, хөй-ниитижи, Херээженнер чөвүлели, агитквартиралар дыка идепкейжи ажылдап турган. Агитквартиралар график езугаар темалыг кежээлерге киржир. Ынчалза-даа ол кежээлерниң кол өзээн культура ажылдакчылары тургузуп берип турган. Хоочуннар-биле азы алдар-аттыг ажылдакчылар-биле, чогаалчылар-биле ужуражылгалар эвилелдээр дээш хемчеглер төнчү чок.
– Күш-ажылчы базымыңарны Эрзин кожуунга эгелээн ышкажыл силер. Ол чоннуң онзагай талаларын эскерген боор силер аа?
– Ийе, ажылдаар дээш чеде бээримге, мээң төрээн черимниң чонундан өске, бир тускай улус болган. Чугаа-домаа чымчак, колдуунда-ла моолдаар. Тыва национал идик-хеп кедер дээш чамдык кожууннардан ылгалдыг чүүлдери бар. Боттары аразында Эрзин сумузун «Эрзин хоорай» дижирлер. Херээжен чону аажок каас-коя кылдыр кеттинер. Сыргалар, билзектер, билектээштер дээш каасталгаларын янзы-бүрү кылдыр таарыштыр, агайлар дег солуп кедер. Аңаа баргаш, бир дугаарында Салчак Токаның «Дөңгүр-оол» деп шиизин салдым. Ол дээрге дыка нарын шии ышкажыл. Аныяк кижи та канчап ол шиини салып турган кижи мен. Шии тургузары база ындыг амыр эвес. Аңаа режиссер кижиниң иштики сагыш-сеткили байлак болгаш төрүмелинден салым-чаяан черле турар ужурлуг. Бригад Саанчыевич Дүпчүр-биле аңаа кады ажылдадым. Ынчан ном саңы, ыры-хөгжүм школазының ажылдакчылары аразында харылзаалыг, эптиг-демниг найыралдыг ажылдаар турган.
– Төрээн чериңерниң чонунга кажан бараалгап эгеледиңер?
– Эрзинге ийи чыл ажылдааш, бодумнуң өскен-төрээн Чөөн-Хемчик кожуунумга, баштай бодумнуң суурум Иймеден эгеледим. Бир катап фестиваль болурга, Ийме суурнуң «Сесегениң ыраажызы» деп агитбригадазын фестивальга белеткедим. Ынчан олар фестивальга киришкеш, бир дугаар чер алды. Ол дээрге 1979-1980 чылдар-дыр. Ынчан Саар-оол Сундукаевич мени эскерип каапкаш, төп черге ажылдаар кылдыр чалаарга, Чадаананың культура одаанга ажылдай бердим. ТР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы Зоя Кертиковна Балчыырак, Зинаида Сундуевна Доңгак, Анатолий Иванович, Мерген-Херел Моңгуш, Борбаанды Кечилович Маадыр-оол, Анна Мандан-Хорлуу дээш кончуг уран-талантылыг чаңгыс чер чурттугларым-биле 13 чыл дургузунда үзүк-соксаал чокка ажылдадым.
Бүгү талазы-биле кайгамчык салым-чаяанныг Зоя Кертик-ооловна болгаш Мерген-Херел Мажааевич алдар-аттыг улузувус ол. Баш көдүрер чай-ла чок ажылдап чордувус. Күс боорга, сиген-ширбиил дээш агитбригадалар демнежип алгаш, бир-ле хөй-ниитиниң ажылын кылыр бис. Амгы үеде болза «Кады бис» дээн ышкаш хөй-ниити шимчээшкиннери бар ышкажыл. Ол үеде коллективтер ынчаар ажылдап турган-дыр ийин. Сүт-бараан фермаларында чымыш-иштиг саанчыларга, кадарчыларга, бригадтарга аалдап четкеш, солун оюн-тоглаавысты бараалгадыр бис.
Культура адырынга бот-тывынгыр улус-биле ажылдаарга солун. Ынчалза-даа олар чүгле ажыл шагының соонда культура одаанга келир. А бис культура ажылдакчылары аъш-чемивисти кылып алгаш, оларны манаар бис. Аравыста найыралдыг, сен-мен дижип турар улус чок чүве. Чаагай шаг турган деп болур.
1990 чылда Кызылче көжүп келгеш, Улусчу чогаадылга бажыңынга башкарыкчы-специалист болуп ажылдай бердим. Назы-харывыс база дөгээн. Чамдык кады ажылдап чораан эштерим "кызыл-дустай" берген. Культура адырынга кады ажылдап чораан эш-өөрүмнү ам сактып олургаш, кончуг-ла талантылыг онза улус-биле ажылдап чордум, аас-кежиктиимни дээш, бодумга чоргаарланып, оларны сактып келгеш, чарашсынып бодап орар-дыр мен. Кады ажылдап чораан эштерим дээрге оран-таңдымның меңээ хайыразы-дыр.
– Сцена дээрге силерге чүл ол?
– Сцена дээрге меңээ хүрээ дег. Хүрээже кирип келгеш, кижи күдүк базып мөгейип, хүндүткелди көргүзер болгай. Ооң-биле дөмей хамаарылгалыг болур ужурлуг бис.
Улусчу чогаадылга төвүнге хөй кезиинде чарлакчылап, республика чергелиг башкарыкчы болуп чордум. Сцена кыры үнери дыка берге. Бүгү тала-биле алдынар сен. Чугаа-домааң дорт, чарт, дурт-сының хөнү, кеткен хевиң чараш, көрүкчүлерниң караан өөртүр ужурлуг. Сцена кырынче кайы хамаанчок үне халывас, хүндүлээр. Үнү тода, чарт болур ужурлуг деп билир мен.
Сценарий бижиир талазы-биле башкыларым Алефтина Кыргысовна, Зоя Кертик-ооловна олар. Зоя Доржуевна дыка идегелдиг, быжыг даянгыыш дег кижи. Кады ажылдап, бо хүннерге чедир аравыста харылзаавыс үспейн, аралажып чор бис. Улусчу чогаадылга төвүнүң директору, башкывыс, удуртукчувус Дадар Архиповна Моңгуш дээн ышкаш арга-сүмелиг улус-биле эгин кожа ажылдап чорааным ол. Шүгүмчүлелге ынак чордум. Сценага үнген соонда, частырыгларымны чугаалап бээр. Дүрген чугааланмас, оожум чугаалаар дээш чагып өөредирлер. Культура сайыды ынчан Чылгычы Чимит-Доржуевич Ондар турган. Ажылдакчыларга кончуг кичээнгейлиг, эки сайыт чүве. Ол дарганың үезинде кижи бүрүзү күрүнеден бажың алды.
– Өг-бүлеңер дугайында чугаалап бээр силер бе, Зинаида Байыртыевна?
– Оолдуг, уйнуктуг аас-кежиктиг ие, кырган-ава болдум. Ада-иемниң алды кызының эң-не улуу мен. Менден бичии дуңмам Людмила Байыртыевна башкы мергежилдиг. Ийме ортумак школазында эге класс башкызы болуп, 40 ажыг чыл ажылдап чоруур. Оон бичиивис Августина Байыртыевна Кызылдың 5 дугаар гимназиязында танцы башкызы. Бир дуңмам Раиса Байыртыевна Росгвардияда бухгалтер. Бирээзи Лилия Байыртыевна Магадан облазында бактериолог эмчи. Эң-не хеймеривис Сайзаана Байыртыевна Республика эмнелгезиниң реанимация салбырында эмчи сестразы болуп ажылдап чоруур.
Ачамның алыс чурту– Сүт-Хөл кожууннуң Кызыл-Тайга. Кижилер удуртур ховар талантылыг кижи. Ачавыстың кижизидилгези бистиң салым-чолувуска улуг рольду ойнаан деп санаар мен. Ол электрик-инженер, мастер мергежилдиг. Ачавыстың эзиртир суксун ижип олурганын, эзирик турганын сагынмас бис. Суур улузу ачавыстың адын черле адавас, анаа Электрик дээрлер. Ийи-чаңгыс харын Сотпаевич дээрлер.
Ававыс Даяңмаа Ондар ус-шевер, даараныр. Ол ажы-төлүнге чагыг-сүмелиг, мерген угаанныг ава. Авамның чем кылырын магадаар мен. Шагаада суг болза янзы-бүрү амданныг чемнерниң доозазын белеткээр. Арыг-силии мырыңай аттыг. Бисти шын орукче углап, чагыг-сөзүн берип чораан. «Чон аразынга чоруңар. Чон кончуг. Чону чоорган» дээр. «Кижиниң эртеми дээрге угаан-дыр. Диплом чараш-ла-дыр харын» дээр. «Аа бокта, бо үе-даа кончуг-дур. Кижи бүрүзү чүнү канчаарын боду билир. Саң салып тайга-таңдыларже чүгле эр улус үнер чораан. Ам дээрге үен-даян кым-даа үнүп турар. Шаанда бис эр улусту дагже үдепкеш, даг эдээнге чем кылып артып каар чораан бис» — дээш хөөрээр.
Авам «Хемчик хемим, Бош-Даам, от чаяакчым» дээш ак сүдүн эртенниң-не чажар. Отче эът чем кагбас, чүгле дээди чемниң дээжизин салыр деп чугаалаар. Авамның чугаалаары-биле, дээди чем дээрге саржаг, тыва далган. Саң салырда, саржаг, тыва далган, сүт, артыштан өске чүнү-даа салбас. Ачам база аңнаар болгаш тайга-таңдызынга чүдүп, саңын салып диленип ап чораан. Ада-иевистиң аайы-биле угбашкылар доозавыс чүдүлге-сүзүглелдиг, эртем-билиглиг «Чону – чоорган, хөйү– хөйлең» деп үлегер домакта дег эки эш-өөрлүг чурттап чор бис.
– Культура адырын канчап шилип алган силер?
– Ачамның угу Сүт-Хөл ондарлары уран чүүлге кончуг салым-чаяанныг улус. Ырлаар-самнаары аажок. Оларны дөзээн хире кижи чордум. Школачы чорааш-ла, «Аъдым» деп танцыны тургустум. Авам мени аргалыг болза эмчи, башкы кылдыр өөренип алган болза деп күзеп чораан. Мен эмчи-даа, башкы-даа болбааным ол-дур ийин. Ынчалза-даа өске дуңмаларым ававыстың күзели-биле эмчи, башкы болган.
– Силерни дөзээн салгалдарыңар бар бе?
– Оглум бичиизинде Республиканың Ростислав Кенденбиль аттыг уран чүүл школазынга өөренип тургаш, «Сайзанак» ансамблинге танцылап турду. Оглум бичиизинден мени эдерип чоруп тургаш, ол адырны сонуургавайн барган-дыр ийин.
– Чүдүлге-сүзүглелдиг болганыңарда, бо чайын 2026 чылдың июль айда болур Делегей чергелиг IV сарыг шажын шуулганынга хамаарыштыр чүнү чугаалап болур силер, Зинаида Байыртыевна?
– Делегей чергелиг хемчег болур деп турары төөгү-дүр. Аныяк-чалыы дивейн, кижи бүрүзү чүдүлге-сүзүглелдиг чоруур болза, кончуг эки деп санаар мен. Аарыг-аржык чавырлып, оран-таңдывыс ээ көрнүр.
Ол шуулганга культура, уран чүүл улузу база киржир-ле боор. Оларның киржилгези база чугула черни ээлеп турар деп бодаар мен. Тыва чонумнуң бо үеде чүдүлгеже эглип кээп турары эки-дир. Черле ынчаш сөөлгү үеде эскереримге, аныяк-өскенивис тыва национал хепти кедип, тыва оюннарны «диргизип» турары магаданчыг-дыр. Чижээлээрге, ча адар маргылдааларны удаа-дараа эвилелдеп эрттирип турлар.
Культура ажылдакчыларының хүнүн уткуштур кады ажылдап чораан эш-өөрүмге байырым чедирип олур мен. Мээң ап чораан шаңнал-макталдарым дээрге мээң кара чааскаан чедип алган чедиишкиним эвес, а эш-өөрүмнүң деткимчези-биле ап чораан мен. Культура ажылдакчызының хүнүн таварыштыр кады ажылдап чораан эш-өөрүмге кадыкшылды, өөрүшкүнү күзедим!
Айдың ОНДАР.
Чуруктарны маадырның архивинден алган.
“Шын” №10 2026 чылдың март 19
