Сергей Пюрбю, Тываның улустуң чогаалчызы.
Тыва литератураның үндезилекчилериниң бирээзи Сергей Пюрбю 1913 чылдың сентябрь 13-түң хүнүнде төрүттүнген. Сергей Бакизович – кайгамчыктыг уян хөөннүг шүлүктерни бижип чораан шүлүкчү. Дараазында одуруглар аңаа бадыткал.
Сарыг бүрү шалыраажын
Чаңгыс бөгүн дыңнаан эвес, дүймеп чүмүл?
Чайны өттүр сагынмааным
Саймааралдың хөрээм долуп, хайныр чүзүл?
Кылаң дээрни кыңгырадыр
Кырымда бо дуруяаның ыглап чоору ол?
Кымның чүрээн кударадыр
Кыйгы салып, байырлажып, чарлыры ол?
Сергей Пюрбюнуң очулгазының ачызында делегей, орус болгаш совет литератураның классиктиг чогаалдары-биле тыва номчукчу таныжып алган. В. Шекспирниң "Ромео биле Джульетта” деп трагедиязын, А. Пушкин, М. Лермонтов дээш өске-даа орус чогаалчыларның шүлүктерин, М. Горькийниң чечен чугааларын, М. Шолоховтуң "Поднятая целина” (“Аңдарган кур чер”) ному, М. Лебедев-Кумачтың “Широка страна моя родная», (“Алгыг-делгем Төрээн чуртум”) М. Исаковскийниң «Прощание» (“Чарлыышкын”), Л. Ошанинниң «Пусть всегда будет солнце!» (“Хүн кезээде чырып турзун!”) ырлар апарган шүлүктерин номчукчулар тыва дылга номчуур аргалыг болганнар.
Улуг орус чогаалчы Л.Н. Толстойнуң "Хаджи-Мурат” деп тоожузунуң Сергей Пюрбюнуң тыва дылче очулгазын 1963 чылда Тываның ном үндүрер чери парлап үндүрген. Ном номчукчуларның улуг сонуургалын хайныктырган. Тоожудан үзүндүлерни номчукчуларга бараалгадыр-дыр бис.
ХАДЖИ-МУРАТ
(Тоожудан үзүндү)
Ол 1851 чылдың төнчүзүнде болган.
Хаджи-Мурат ноябрьның соок кежээзинде одаан кержең чытталган Мухтет деп ондагайлыг чечен аулга чортуп келген.
Муэдзинниң кумзаттаашкыны доостуру билек, көржең ыжы дуй алган аулдуң агаарында, ары өө дег, тудушкак сырый сакляларынче таравышаан, эткен инектер болгаш хойларның дааш-шимээниниң аразында маргышкан эр кижилерниң каргырааш үннери база куду фонтандан бичии уруглар болгаш херээженнерниң үннери тодазы-биле дыңналып кээп турган.
Ол Хаджи-Мурат дээрге Шамильдиң ады-сураа үнген маадыр наиви, сүлде-демдээн чалап алгаш, он шаа мюридтер ону долгандыр девиржидип, үдеп чорбас болза, чүвээ чорбас чораан. Бо удаада башлык-бөрт болгаш бур- ка-шекпен биле дуй тырттынып алган, ооң адаанда ланчыызы сортая берген, дыка көскүлеңневезин кызып, эрткен-дүшкен чурттакчыларны чүгүртүлеңнээш карактары-биле оваарымчалыг көргүлеп каап, чаңгыс мюридке үдедип алган чораан.
Хаджи-Мурат аулдуң ортузунга кирип келгеш, шөлче шиглээн оруктап чорбайн, а солагай талада тар доора кудумчуже ээпкен. Доора кудумчуда ийде черже киир казып каан ийиги сакляга чедип келгеш, ыңай-бээр көрзүнмүшаан, доктаай берген. Сакля баарында сери адаанда кым-даа чок, бажың кырында чаа чаап каан малгаш хоолай артында негей тон эштип алган кижи чыткан. Хаджи-Мурат чыткан кижини кымчызының сывы-биле иде каапкаш, таалайын так кылган. Негей иштинден дүнеки бөрттүг, кылайты хириге берген самдар бешметтиг ашак туруп келген. Хаджи-Мурат чаң болган аайы-биле «Селям алейкум» дей тырткаш, арнын ажа сопкан. Ашактың кирбик чок карактары кызып, чашталы берген болган, ынчангаш хере көөр дээш, оларын чивеңнеткилээн.
— Алейкум селям — деп, ашак Хаджи-Муратты танывышаан, курзук аксы-биле хүлүмзүрүп кааш, туруп келгеш, арган буттарын хоолай чанында чыткылаан ыяш улдуңнарлыг майыктааштарынче киир теп эгелээн. Идиктерин кеткеш, дырышкак негейиниң чеңнеринче холдарын далаш чок суккаш, сөлеп каан чаданы куду дедирленип баткан. Чаданы куду бадып-даа чыда, додугуп калган, чиңге дырышкак моюннуг ашак бажын чайгагылап, курзук аксын соксаал чокка чазырадыр болган. Черге дүжүп келгеш, хүндүткелдии-биле Хаджи-Мураттың аъдының дынын болгаш оң талакы эзеңгизин барып тудуп алган. Хаджи-Мураттың шалып болгаш шыырак мюриди аъдындан дүрген дүже халааш, ашакты чайлады каапкаш, ооң орнунда барган.
Хаджи-Мурат аъдындан дүшкеш, арай биче аскавышаан, сери адаанче кире берген. Он беш хире харлыг оол уткуштур үне халып келгеш, бышкан инек караа дег кара болгаш кылаңнааш карактары-биле келгеннерни кайгап туруп алган.
— Дуганга маңнап баргаш, ачаңны кел де — деп дужаагаш, ашак Хаджи-Муратты мурнап, сакляның шыгырааш чиик хаалгазын ажып берген. Хаджи-Мурат кирип чыдырда, иштики эжиктен сарыг хөйлең кырындан кызыл бешмет каъттанган, көк чүвүрлүг, элээн улгады берген, чиңге сынныг, арган херээжен кижи чөөк олбуктар үндүрүп орган.
— Моорлап келгениң буян болзун — дээш, черге чедир мөгейгеш, ол херээжен өрээлдиң дөрүнде аалчының олудунга сыртыктарын салган.
— Оолдарың онча-менди болзун — деп харыылааш, Хаджи-Мурат бурка-шекпенин, боозун, селемезин ужулгаш, ашакка тутсуп берген.
Ашак боо биле селемени дескилей чаап, арыдыр чугайлап каан ханада кылаңайнып турган ийи улуг хола тавактар аразында бажыңның ээзиниң боо-хөөзүнүң чанынга оваарымчалыы-биле азып каан.
Хаджи-Мурат ооргазында пистоледин эдип алгаш, херээженниң салып каан олбуктарынга чедип келгеш, черкес тонунуң эдектерин шыва туткаш, олбукка олуруп алган, кызыл-бут ашак Хаджи-Мураттың дужунга дискектендир олура каапкаш, караан шимгеш, адыжын өрү кылдыр холдарын көдүрген. Хаджи-Мурат база ынчанган. Ооң соонда олар иелээ мөргүл тарыйназын номчааш, холдары-биле арнын куду сыйбай бадыргаш, сегел адаанга тейлей тудуп алганнар.
— Не хабар? — деп, ашактан Хаджи-Мурат айтырган, «солун чүү-дүр?» дээри ол-дур ийин.
— Хабар иок — «солун чүве чок» — деп, ашак суглагар кызыл карактары-биле Хаджи-Мураттың арнынче эвес, хөрээнче көрбүшаан, харыылаан.— Мен ары азыраар черде тур мен, бөгүн оглумга кээп чор мен. Ол эки билир.
Ооң сонуургаар чүвезин ашак билир-даа болза, чугаалаар хөңнү чок-тур деп билгеш, Хаджи-Мурат бажын шала согаш кылып кааш, оон ыңай чүве айтырбаан.
— Шоолуг солун чүве-даа чок ийин—деп, ашак чугаалап эгелээн.— Эзирлерни канчап сывырып чорудуптарыл деп, чүгле койгуннар мону сүмележип турар, бо-ла-дыр бо. А эзирлер оларны уурук-сууруктап тепкилеп каап-ла турар чүве-дир. Эрткен неделяда орус ыттар мичиктерниң сигенин өрттедиптилер, кончуг оюлган оя чиген кулугурлар —деп, ашак хорадап киргирээн.
Хаджи-Мураттың мюриди ширтек чок чер кыры-биле шыырак буттарын чымчаңнадыр хере баскылап кирип келгеш, Хаджи-Мурат ышкаш, база-ла ынчаалдыр бурка-шекпенин уштуп, боозун дүжүрүп, селемезин чешкеш, бодунга чүгле кинжал-бижээн, хол боозун арттырып алгаш, Хаджи-Мураттың ок-боозун аскан шоптуларга боду барып азып каан.
— Ол чүү кижил ол? — деп, ашак кирип келген кижиже айытпышаан, Хаджи-Мураттан айтырган.
— Мээң мюридим-дир. Адын Элдар дээр — деп, Хаджи-Мурат харыылаан.
— Ындыг-дыр – дээш, ашак Элдарга Хаджи-Мураттың чанында ширтек кырынче айыткан.
Элдар маспактанып олура каапкаш, хөөреп олурган ашакче хой караа дег, чаражы кончуг карактары-биле кайгааш олурупкан. Ашак эрткен неделяда оларның кайгалдары ийи солдат тудуп алган: бирээзин өлүрүп каан, а бирээзин Веденоже — Шамильге аппарып берген деп, мону чугаалаан. Хаджи-Мурат чугааны-даа ындыг-ла херекке албайн, эжикче көргүлеп, даштын дааш-шимээнни дыңнаалап олурган. Сакля эжиинде сери адаанда кылаш даажы дыңналган, оон хаалга шыгырт дээн соонда, бажыңның ээзи кирип келген.
Сакляның ээзи Садо дырбыл салдыг, узун думчуктуг, ачазын сүрүп чорааш, ооң-биле кады келгеш, эжикте олурган он беш харлыг оглунуу дег, дозур-кара эвес дээрден башка, мүн-не кара карактыг, дөртен хар иштинде кижи болган. Ыяш улдуңнуг майыктааштарын эжик аксынга уштуп кааш, тазарты элей берген папаха-бөргүн, үрде чүлүвээн кара дүгү улгады берген бажының соонче ойтур иткеш, ол-ла дораан Хаджи-Мураттың баарынга дискектендир олура дүшкен.
Демги-ле ашак ышкаш, караан шимгеш, адыжын өрү кылдыр холдарын көдүргеш, мөргүл тарыйназын ном- чааш, арнын сыйбай туткаш, чүгле ам чугаалап эгелээн. Өлүг-даа, дириг-даа болза, Хаджи-Муратты тудар деп Шамильден дужаал келгенин, Шамильдиң чоруткан улузу чүгле дүүн чаа чоруй барганын, улус Шамильдиң аайындан эртпезин — коргарын, ынчангаш оваарымчалыг чорза экизин сакляның ээзи чугаалаан.
— Мээң бажыңымга мээң кунагымны, мен дириг орумда, кым-даа канчанмас — деп, Садо чугаалаан. — А черниң черинге канчап баарыл? Бодаар херек.
Хаджи-Мурат кичээнгейлии-биле дыңнап, чөпсүнүп, бажын согаш кылып каап олурган. Садонуң чугаазы төнген соонда, мынча дээн:
— Ындыг-дыр. Ам орустарже бижик чедирип, кижи чорудар херек. Мээң мюридим чораай аан, чүгле орук баштаар кижи херек.
— Дуңмам Батаны чорудуптайн — деп, Садо чугаалаан. — Батаны кел де — деп оглун айбылаан.
Оол ыржанак дег кашпагай буттарының кырынга тура халааш, холдарын чайбышаан, саклядан дүргени кончуг үне болган. Он хире минут болгаш, демги оол манчакталдыр орлуп калган самдар сарыг черкес тоннуг, дүжүрүп алган кара өгдешкилиг, карартыр додуга берген чолдак даваннарлыг, сиирелчек чечен кижи эдертип алган келген. Хаджи-Мурат келген кижи-биле мендилешкеш, артык сөс чугаалавайн, ол дораан-на кысказы-биле айтырган:
— Мээң мюридимни орустарга чедирип каап шыдаар сен бе?
— Болур-ла — деп, Бата сергээ кончуг дораан чугаалап эгелээн. — Болбас чүве кайда боор ийик. Менден башка чаңгыс-даа чечен чоруй албас. Чамдык улус хей аксы-биле аазап кааш, чүнү-даа кыла албас болдур ийин. А мен шыдаар мен.
— Ындыг-дыр — деп, Хаджи-Мурат чугаалаан. — Чажынынга үштү алыр сен — дээш, үш салаазын көргүскен.
Бата билген мен деп, бажын согаш кылган, ынчалза-даа акша сүргеш эвес, а адын сактып, Хаджи-Муратка бараан болуксаарын немеп каан.
— Хаджи-Мураттың орус хаваннарны канчаар соп чораанын даг чону төдү билир...
— Ындыг-дыр — деп, Хаджи-Мурат чугаалаан. — Аргамчының узуну дээре, чугааның кысказы эки.
— Че, ындыг болза, чүве ыыттаваайн — деп, Бата харыылаан.
— Аргуннуң шанчыг баарында ээтпээнде алаакта оймак бар, ында ийи сараат тургузуп каан. Ону билир сен бе?
— Билир мен.
— Ында аъттыг үш кижи мени манап турар чүве —: деп, Хаджи-Мурат чугаалаан.
— Айя! — дээш, Бата бажын согаш кылган.
— Олардан Хан-Магоманы айтырар сен. Чүнү канчаарын, чүнү чугаалаарын Хан-Магома билир кижи. Ону орус начальникке, ноян Воронцовка эдертип чедирер. Шыдаар сен бе?
— Чедире бээр мен.
— Чедиргеш, дедир эккээр. Шыдаар сен бе?
— Болур-ла.
— Чедиргеш, демги-ле арыг иштинге кээр сен. Мен база аңаа турар мен.
— Дөгерезин кылып каар мен — дээш, Бата туруп келгеш, холдарын хөрээнге чыпшыр тудуп кааш, үне берген.
— Гехиже база бир кижи чорудар херек — деп, Бата үне бээрге, Хаджи-Мурат сакляның ээзинге чугаалаан. — Гехиже баргаш, мынчаар апаар — дээш, черкес тонунуң хозырларының бирээзин тудуп алган, ынчалза-даа сакляже кирип орган ийи херээжен кижи көрүп кааш, холун дораан-на дүжүргеш, чугаазын ара үзүп каан.
Оларның бирээзи, дем олбук салып турган, улгады берген херээжен — Садонуң кадайы болган. Бирээзи кызыл шаровар чүвүрлүг, ногаан хөректээштиг хөрээн көжегелей дуй алы берген дизиглиг мөңгүн чоостарлыг бичии уруг. Ооң арган чарнының аразын куду баткан чолдак болза-даа, чоону кончуг, кадыг кара чажының ужунда мөңгүн рубль баглап алган; чаш тооннуг болза-даа, улуг кижи болуксаан арнында, ачазының болгаш акызыныы ышкаш, кара инек-караа дег карактар сергээ кончуг кылаңайнчып турган. Уруг аалчыларже көрүнмезе-даа, оларны сагыжындан ыратпайн орары илдең.
Садонуң кадайы кырында шай, пильгиш, чүрек, хүлге хаарган далган, үстүг блиннер, быштак база ары чигири салган төгерик ширээ киирип келген. Уруг була-тавак, улуг бумба болгаш аржыыл эккелген.
Чымчак кызыл идиктерлиг херээженнер оожум ээреңейнип, эккелген аъш-чемин аалчыларның баарынга салып турар аразында, Хаджи-Мурат биле Садо ыытташпааннар. Херээженнер сакляга турда, Элдар хой караа дег карактары-биле маспактанган буттарынче кайгап алган, тураскаал дег, шимчеш дивейн олурган. Херээженнер үнүп, оларның шимээни даштыгаа көңгүс чиде бээрге, чүгле ам Элдар хостуу-биле улуг тынган, а Хаджи-Мурат черкес тонунуң хозырларының бирээзинден ооң бөөшкүнү бооп чораан боо огу, а ооң иштинден дүрүп каан бижик уштуп келген.
— Оглуңга берип каг — деп айытпышаан чугаалаан.
— Харыызын каяа чедирерил? — деп, Садо айтырган.
— Сеңээ, а сен меңээ чедирер сен.
— Чедирип бээр бис — дээш, Садо бижикти бодунуң черкес тонунуң хозырынче суп алган.
Ооң соонда бумбаны тудуп алгаш, була-тавакты Хаджи-Муратче чоокшуладыр идип берген. Хаджи-Мурат билектен өрү ак болгаш кырлаң шыңганнарлыг холунда тонунуң чеңин сывыргаш, Садонуң бумбадан кудуп турганы соок кылагар суунга холдарын чуна берген. Холдарын арыг, күдүр аржыыл-биле чоткаш, Хаджи-Мурат чемче чоокшулап алган. Элдар база ынчанган. Аалчылар чемненип олурда, оларның дужунга олура, аалчыларның келгениниң ужун өөрүп четтиргенин каш-даа катап чугаалаан. Эжикте олурган оол кылагар кара карактарын Хаджи-Мураттан салбайн, хүлүмзүрүп, ол хүлүмзүрүг-биле адазының чугаазын бадыткаан чүве дег, көрүп олурган.
Хонук ажыр чүнү-даа чивээн хирезинде, Хаджи-Мурат бичии хлеб, шоолуг эвес быштак чигеш, оон кинжалының хынында кош бижек ужулгаш, оозу-биле ары чигирин хлебке чаап алган.
— Бистиң арывыс чигириниң экизи кончуг ийин. Бо чылын ары чигири кайы-даа чылдан артык болду, хөй-даа, эки-даа — деп, ашак чугаалаан. Хаджи-Мурат ооң арызының чигирин чип орарга, амырааны ол боор оң.
— Четтирдим — дээш, Хаджи-Мурат ара каапкан.
Элдар ам-даа чемнениксеп орган, ындыг-даа болза бодунуң мюршиди ышкаш, чемниг ширээден тургаш, Хаджи-Муратка була-тавак болгаш бумбаны ап берген.
Хаджи-Муратты сакляга киирип хүлээп алыры амы-тынга айыылдыг деп чүвени Садо билир, чүге дизе Шамиль биле Хаджи-Мурат аразында бакташкан соонда, Хаджи-Муратты саклязынга киирип хүлээп алыр болза, өлүрүп шаажылаар деп Чечняның бүгү чурттакчыларынга чарлап каан турган. Аулдуң чурттакчылары Хаджи-Мурат ооң саклязында олурарын минут санында билип каап болур болгаш ону тудуп бээрин негеп болурун ол база билир. Садо оон сестир эвес, харын амырап турган. Амы-тын-даа оскунар болза, оон кортпайн, аалчыны, кунакты камгалаары бодунуң хүлээлгези деп Садо санап турган, ындыг ужурну барымдаалап турарын бодап келгеш, өөрүп, чоргаарланып олурган.
— Сен мээң бажыңымга олуруңда, мээң бажым бүдүн турда, сени кым-даа канчаны албас — деп, Хаджи-Муратка катап сөглээн.
Хаджи-Мурат ооң кылаңнааш карактарынче топтан көрүп, ооң шынын сөглээнин билгеш, арай байырланчыг аян-биле чугаалаан:
— Өөрүшкүлүг болгаш буянныг чуртталганы тывар-дыр сен.
Садо чаагай сөстерге четтиргенин илередип, холун ыыт чокка хөрээнге чыпшыр туткан.
Соңга хаашкыннарын дуглааш, камин-ожукка будуктар салып кааш, Садо кунактар өрээлинден омак-сергээ хайнып үнүп келгеш, бодунуң өг-бүлезиниң чурттап турар өрээлинче кире берген, Херээженнер ам-даа удувайн, кунактар өрээлинде хонуп чыдар айыылдыг аалчылар дугайын чугаалажып олурганнар.
Чуруктарны архивтен алган.
“Шын” №35 2026 чылдың сентябрь 10
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn