Өлчейлиг бо өртемчейге кижини чаяап каан ада-иези дег эргим кижилер делегейде чок. Ынчалза-даа өскүс-чавыс арткан ажы-төлдү азырап өстүрүп каары дег улуг буян кылып чоруур кижилер бистиң аравыста бары өөрүнчүг.
Анна Бадановна Хомушку Мөңгүн-Тайга кожууннуң Мугур-Аксы суурга бөдүүн арат өг-бүлеге 1954 чылдың февраль 17-де 1 ак меңгилиг Аът чылында өг-бүлениң ийи акызы, бир угбазының хеймери болуп төрүттүнген. 1962 чылда бирги класска өөренип киргеш, 1972 чылда школаны дооскаш, ажылчы базымын ол-ла чылдың ноябрьда тудугга эгелээн. Оон төрээн колхозунга комсомолчу путевка-биле сакманщиктеп ажылдап кирген. Комсомолчу бригадалар аразындан бодунуң шудургу ажылы дээш обком комсомолдуң конференциязынга өртектиг белек болгаш Хүндүлел бижик-биле шаңнаткан. 1973 чылдың март айда көдээ советтиң депутадынга, оон пленум кежигүнүнге база соңгуткан. Колхозтуң хөй-ниити ажылынга идепкейлиг киржип, херээженнер даргазынга соңгуткан. Районнуң улус судунуң төлээлер кежигүнү база турган. 1975 чылда обком комсомолдуң конференциязынга малдың чаш төлүн эки өстүргени дээш Хүндүлел бижик-биле шаңнаткан. Ол-ла чылда бүгү херээженнерниң конференциязынга үлегерлиг, эп-найыралдыг өг-бүле дээш обком комсомолдуң Хүндүлел бижиин база алган. 1977-1991 чылдарда совхозтуң холушкан складынга ажылдаан. Ол үелерде көдээ советтиң, районнуң депутаттарынга каш удаа депшидип келген.
1991 чылдан эгелээш бодунуң кадыының байдалының аайы-биле төрээн совхозундан үнгеш, «Меңги» арат ажыл-агый бүдүрүлгезин тургускаш, бо хүннерге чедир ажылдап чоруур. 2000 чылда Каргы суму чагыргазының чарлааны «Өг-бүле – быжыг амыдырал» деп мөөрейге идепкейлиг киржип, хөй малды малдап турар өг-бүлелер аразындан шаңнаткан. Көдээ ажыл-агый адырынга киирген ачы-хавыяазы база хөй чылдарда ак сеткилдиг ажылы дээш ТР-ниң Президентизиниң Хүндүлел бижии-биле 2021 чылда шаңнаткан.
Тываның Херээженнер шимчээшкининиң хөгжүлдезинге ак сеткилдиг ажылы дээш Тыва Республиканың херээженнер эвилелиниң хүндүлел бижиктери-биле аңгы-аңгы чылдарда шаңнадып турган.
2010 чылда Мөңгүн-Тайга кожуунуң Каргы сумузунуң тургустунганындан бээр 85 чыл оюн база «Наадым–2010» таварыштыр «Эң тергиин арыг-силиг кодан-хораалыг малчын херээжен–2010» деп атка төлептиг болган.
Анна Бадановна бодунуң салым-чаяанын төрээн Тывазынга төлептии-биле көргүзүп, Россияның кайы-даа булуңнарындан келген аалчыларга чараш тыва чаңчылдарын тайылбырлап, илередип берип чоруур ава. Ол ышкаш кожуун, сумузунуң төлептиг иелериниң бирээзи, хөй өскүс-чавыс уругларны доруктурган, төрээн Тывазынга, кожуунунга бүгү күжүн берип чоруур, беш чүзүн малдың ээзи (хой, өшкү, инек, сарлык, чылгы). Тываның төлептиг, буянныг иези.
Бистиң кырган-ававыс Анна Бадановна бодунуң кады төрээннери салым-чолдуң хуузу-биле бо өртемчейден эрте аъдының бажы хоя бээрге, оларның 10 ажы-төлүн өстүрүп, бут кырынга тургускан.
Баштай кады төрээн угбазы Мария Бадановна аныяк үезинде "кызыл-дустай" бээрге, ийи ажы-төлүн, мээң авам Шолбан Шой-ооловна Бадыны кады төрээн дуңмазы Айдың-биле иелдирзин азырап, школазын доостуруп, бут кырынга тургускан.
Кады төрээн акызы Дилгижек Баданович өөнүң ишти-биле бо өртемчейден эрте чоруй баарга, база ийи ажы-төлүн — уруу Анай-Хаакты, оглу Кара-Хаакты азырап, эртем-билигге чедирген.
Чаңгыс угбазының уруу, баштай азырап каан дуңмазы Шолбан, 31 харлыында 6 ажы-төлдүг тургаш, чырык өртемчейден хөй ажы-төлүн каггаш чоруй барган. Буянныг уязынга 6 чаш ажы-төлдү азырааш, шуптувусту эртем-билигге чедирген.
Азырап каан ажы-төлү Тывавыстың аңгы-аңгы булуңнарында ажыл-иштиг, өг-бүлелиг, ажы-төлдүг эки чурттап чоруур бис.
Кырган-ававыс аныяандан тура шуптувусту ажыл-иштиң кандыызын-даа кылыр, мал-маганны-даа малдап билир кылдыр кижизидип өстүрген.
Кырган-ававыска дараазында одуругларны бараалгаттым.
Хүн дег чылыг
Хайлыг аарыг ававысты алгаш баарда,
Кыштың соогу хаарып турган үе чүве.
Хайыралыг кырган-авам ачызында
Кыдыглатпайн, өскүс диртпейн доруккан бис.
Ававыстың орнун солаан хүн дег чылыг
Ава кижи кырган-авам Анна ол-дур!
Он бир төлдү кижизидип, өөредип каан
Олут орбас, эрес-кежээ ававыс ол.
Кады чурттаан ынак эжи аарый бээрге,
Эмнеп тургаш, тургузуп ап, сегереткен.
Эргим ынак иевистиң чаяанында
Кара күштү чайладыптар хуулгаазын бар.
Өскүс салым эдилетпейн, чоргаар кылдыр
Өстүрүп каан эргим ынак ававыска
Уруглары, уйнуктары – дөгеревис
Узун назын, кадыкшылды күзеп тур бис.
Буяна СЕРДИП.
Мугур-Аксы суур.
Чуруктарны өг-бүлениң архивинден алган.
“Шын” №10 2026 чылдың март 19
