ДЕЛЕГЕЙ ЧЕРГЕЛИГ БУДДИЙЖИ ШУУЛГАНГА УТКУШТУР
(Төнчүзү. Эгези № 18 «Шында»).
Далай-Ламаның чугаазындан мону билип алдым: «Бистиң сарыг шажынывыс белен эвес амыдыралга таварышкан, Тибет чуртундан үндүр кыстыргаш, өске чуртта тур бис. Силер база он-он чылдарда эки эвес үүлеге таварышкан болгай силер, ынчалза-даа ам чаа тукту ыдыктадып алдыңар. Ол чаа тук-биле силер боттарыңар чаа-чаа чедиишкиннерлиг болур силер...».
Күрүне тугу кандыг-даа күрүнениң каракка дораан илдигер ыдыкшылдарының бирээзи дээрзи ылап-тыр. Кайы-бир күрүнениң тугу кайда кииский-дир, ында ол күрүнениң төлээлери бар деп билдингир.
«Эх! Ыдыктаан тукту Президентиден дилеп алгаш, Мөңгүн-Тайга кырынче үндүрзе чүл?» — деп бүдүү иштимде адааргал-биле сагыш анны бердим. Ол-даа болдунмас. Дуу кайы тайга-таңды кырынга азар кылдыр ыдыктаан тугун кым бээрил? Мый-ыттың сагыжы таңды бажында дээр болгай, чөгел төнгеш, улуг тындым.
Ол үеде Ыдыктыг Далай-Лама судур номчуй берди. Ооң тариналарының утказын билбезивиссе-даа, ындынныг аялга, чоорту дыңзаан өткүт үнү мага-бот, медерелче сиңип эгелээнде, ал-бот тааланчыг уйгуже дүлнүп бар чорда, хенертен бир бодал мени оттура шаапты! Богда! Далай-Ламага ам-даа даараттынмаан тугувусту ыдыктадып алыр үе бар-дыр! Дем чаа Президент боду соңгузу хүн Далай-Лама Чадаанага барып, Үстүү-Хүрээни көөр диведи бе. Чүгле далажыр! Дүргедээр!
Кызыл биле Ак-Довурак аразын ылгын чиик машина чыыра тыртып орган кадында, дүнелей бергенде, кум кынны каапкаш, эртенги шай соонда шевер кызывыска бардым. «Даараан тукту катап сөгер, чаа тук мындыг, сарыг пөс бо-дур, ак дилиндектиң калбаа мындыг» деп тайылбыр соонда, бо тукту эртен Чадаанага ыдыктадып ап болурун чугаалаарымга, Тамара холунда хачызын ышкыныптар часты:
— Дадайым! Далай-Лама силерни чанынче чоокшуладыр чүве бе мооңар! — дээш, ол ылым-чылым боданы берди.
— Ол бодал чогуп болур. Чүгле тук херек-тир. Артканын бис билир бис.
Тамара оон улай тайылбыр негевейн, даараныр машиназын эптей сала берди.
Ол хүн улуг-хүн чүве болгай. Чадаанага чеде бергеш, кожуун чагыргазының даргазы Бавык оглу Макар Донгак-биле чугаа кылдывыс. Мен Макар-биле Алдан-Маадырга-ла бичиимден тура таныш кижи мен. Кызылга чүү болганын чугааладым.
— Ийе, бо айтырыгны Президент-биле чугаалажыптайн, ол чөпшээрел берипсе-ле, ыдыктадып алыр силер. Эртежик келиңер! — деп дуза кадарын аазады. Бүгү чүве аайлажып турар хире аа!
Тук даараан шеверивиске чеде бээримге, ол хүнзедир баш көдүрбээн, ажылын чаа-ла доозуп тур. Бо-даа ёзулуг тук-тур! Ону көрүптерге, хөрек ишти чырыш дээр, магадаашкындан хүлүмзүрүг чайгаар-ла саарлып кээр. Сарыг үш-булуңчук, ол дээрге эртенги хүннүң алдын-сарыг херелдери, сарыг шажынның өңү: азыглардан баткан ак-көк дилиндек – Бег-Хем биле Хаа-Хемни угаадып, Улуг-Хем болу бергеш, дургаар бады барган, а ак өң — арыг сеткиливисти, ак чемивисти айытканы ол деп бодалдар база немешти.
Тываның тугу шак мындыг-даа болур ужурлуг, Чадаана чурттуг чурукчу Оюн-оол Сат кончуг шын бодалдыг кылган-дыр! Уран холдарның ажылын көөрге, уяралдыг шүлүглелде ыдыкшылдың ырызы-ла. Тайга-таңды бажынга ону азары харын-даа харааданчыг ышкаш-тыр. Ооң узуну — бир метр чартык, дооразы — чеден беш сантиметр.
1992 чылдың сентябрь 21-ниң хүнүнде Бора-Булак ховузунда «ЧАДААНА» деп улуг үжүктер чоогунда машина-техника, кижилер-даа имилеме чүве. Шала сериин, хүн караа дүъштен ыңай чылып кээр күскү үе турган. Чер кырында сарыг шажынның Дириг Бурганын, ооң бараанын-даа көрүп алыр дээн чоннуң караа, бир шагда хувискаалчаан адаларывыстың холу-биле узуткааны Үстүү-Хүрээ уунда. Үр болбаанда ногаан өңнүг Ми-8 вертолёт даглар аразындан көстүп келди.
Бурунгу хүн чаа-ла ужурашканым Далай-Лама чазык-чаагай хүлүмзүрүглүг Хемчик унунга баштайгы базымнарын кылды. Чанынга чораан он шаа кижиниң бирээзи хол майгыны-биле ону хөлегелеп чор. Президент Шериг-оол Ооржак, Дээди Совет Даргазы Каадыр-оол Бичелдей, Чазак кежигүннери, иштики херектерниң, айыыл чок албанның сайыттары, бистиң ламаларывыс, хуурактарывыс база мында. Ыдыктыг Улуг Башкы, Чырыткылыг Далай-Ламаны тускай кылып каан бедик дүжүлгеже чалап үндүре бердилер. Чөөн-Хемчиктиң чагырыкчызы Макар Бавык оглу мойнунда узун ак кадак кедип алган, ол-боже улусту аайлаан тур. Кижиниң хөйү дээрге хараган дег, 60 муңдан эвээш эвес кижи чыылган. Барыын Тываның чону: Өвүрден, Бай-Тайгадан, Барыын-Хемчиктен, Сүт-Хөлден база Чөөн-Хемчиктен хамык чону.
ХIV Далай-Лама боду тибет дыл кырында, очулдурукчу Андрей Терентьев орус дыл кырынче очулдурган, а тыва дылче очулганы Анай-оол Мерген кылып тур. Бир дыңнаарымга: «…мен бо баргаш, Үстүү-Хүрээ чанынга хонупкаш, ооң бузундуларының чанынга баарымга, чула кыпсып тур, үе эртерге, хүрээни катап кылыр силер. Чыылган чон аразында бир кижи чүве хойлап алган турар, ол «Алмаз судурун» хойлап алган болду. Ол дээрге кайгамчык улуг шажын номналы-дыр...
Ак-Довурак хоорайның чурттакчылары Манчын-оол Күжүгет, Александр Ондар, Олег Ооржак дөртелээ тугувус белеткеп алган Далай-Ламаның артында чон аразында олурупкан, чүгле ооң үнүн дыңнаар мындыг бис. Чагырга даргазы Бавык оглу Макар, ооң оралакчызы Серен-Доржу Ондардан сөс дамчыттывыс. Сагыжывыс саарзыкталы берген олур бис, та чөпшээрээр, та чөшпээревес. Кезек үе болганда, дүрген кылаштыг шимчээшкиннерлиг Ондар дарга бо куштадып олур: «Тук ыдыктавас!» деп бо ийин моң! Менде ыыттаар чүве чок, сактырымга, Далай-Ламаның үнү, түмен чон оран-делегей кыдыынче талыя берген дег болду. Дылым көжүп калган ышкаш чүве, арга чадаарда: «Болдунмас-тыр, оолдар» — деп сөстер коштум. Өөрүм ыыт чокка бажын согаңнадып чөпшээрешкеш, уурук-сууруктап тарап чоруй бардылар.
Тукту ыдыктадып алыр мен деп чүс хуу бүзүрелдиг турган кижи аштырыышкынга таварышкаш, оомну эскертпези-биле кандыг-даа бодал чок улус аразында чоруп тур мен.
Үр-даа болбаан чүве, бир дыңнаарымга, Серен-Доржу Ондар ол-бо харанган, мени кыйгыра-дыр: «Тугуң кайыл? Дүрген ыдыктат че! Чүгле чаңгыс минута!».
Оран-делегей! Хай-дыр але, ол эрлерни эрээн-шокар улус аразындан кайыын тывар, душкан улустан аптар бе? Черле чүве аайлыг, өөрүм үжелээ артымда турлар: «Шымдаңар, оолдар! Тукту тудуңар! Ыдыктаары ол-дур!»
Ханалай турупкан улустуң аразы-биле арта баскаш, шөл ортузунда бардывыс. Далай-Ламаның оң талазында болгаш, ам тап-билээ ону сонуургап көрүп, бодунуң дылында чугаазының очулгазын кылган тур.
Чугаа бир үзүктели бээр аразында: «Че-ве!» дишкеш, шошкуй аарак, тепкииштерни өрү үнүп кагдывыс. Карак уунда Президент Шериг-оол Дизижикович көзүлдү, ол чөпшээрепкен болбайн аан! Чүл дизе, ал-бот Дириг Бурган чанынга сүрээдээн, ооң арын-шырайын топтаар чай-даа алынмаан, а баш удур бодап алганым сөстер безин хоозун чүве дег апарды. Далай-Лама тыва дылды билир чүве дег, очулга-даа манавайн, холунда шуудуп олурган кара-хүрең эрегезин кырызынче кедирипкеш, оң холу-биле дүжүлгезиниң кыдыында узун ак кадак көдүрүп келди. Ыдыктыг Башкының бир дузалакчызы, база-ла кызыл-хүрең оргумчулуг лама биске чоокшулап келгеш, ак кадакты бир ужунга баглажы берди. Аа, богда! Дириг кижи шилги бөрү көрген чүве дээн, барып-барып Ыдыктыг Далай-Лама-биле бо хире чоок ужуражыр кежик турган-дыр көрем!
Ол сииреш холдары-биле кадак баглап чыдар аразында билбейн дээпкен кижи бооп, тук адаа-биле оң холум-биле эрттиргеш, ооң билээн суйбай кааптым де! Далай-Ламаның хевинге дээп, изин баскан кижиниң буян-кежии доктаар деп чүве дыңнааш аан. Ооң чырыткылыг шырайы, чымчак хүлүмзүрүү хей-аъдывысты ак-көк дээр хиндиинче киискидипти. Сөс чокка-ла ооң бодалдары бисче дамчый берген. Ыдыктыг Далай-Ламаның назыны узун болзунам, чырыткылыг күзели — төрээн чурту Тибет күрүнезинге хосталга хүнү соң даарта херелденип келзинем!
Үш хонганда, шупту он ажыг кижи, үш өзектиг Зил-131-биле Мөңгүн-Тайгаже арттар, хемнер ажыр углаптывыс. Ак-Довурактан үнгеш, Өвүр ашкаш, Саглылааш, Барлык баштааш, Мугур-Аксылааш, 10 шак болганда Мөңгүн-Тайганың баары, Мугур хем унунга дүне келдивис.
Мөңгүн-Тайганы ырактан көөрге, душкан-на кижи шыпшыынче маңнап үне берги дег, мокулчак ак таңды кылдыр сагындырар. Ооң аажы-чаңы-биле таныш болгаш билир-ле болгай бис, болбаан Хайыракан ийин! Кым билир дээр силер, шынап-ла, Далай-Ламаның холу дегген ыдыкшылдар кара булуттарны, хат-шуурганны чоокшулатпайн баар чадавас.
Ол үеде Мөңгүн-Хайыракан шыпшыын дуглапкан, муңгаш туман бисти база бүргепти. Долгандыр дүмбейлеп караңгылаан. Ам шыпшыкче үндүнмес деп чүве тодаргай, соок хаттың дыңзыы бисти ол-бо талаже уруп турар хар-биле дөмей үвүреңнеди аппаар деп барган.
Че, дедирленир! Дедир бадар! — деп, өөрүм хат ыызы-биле чаржалаштыр, хол булгап алгырып тур мен. Ол-ла болгай, Мөңгүн-Хайыракан-биле эл-хол болуру болдунмас чүве болдур ийин! Тыва чуртунда бораныгда чүгле Мөңгүн-Тайга кыры үндүнмес чүве. Ооң шыпшыында каракка илдигер салаа хире им-демдек бар эвес, долгандыр ак делегей.
Эртенинде, сентябрь 26-да, шай хайындырып ижипкеш, караңгыда шыпшыкче шургуп орар болгай. Бурган авыра! Чүл бо? Майгындан баш уштур деп чорумда, хөме шаап турар хар дүвүледип келди. Мугур иштинге мынчаар оран-делегей меннип турганын кажан-даа көрбээн бис. Шуурган бо хүн, эртен, соңгузу хүн, чеди хонук уламчылаза канчаар бис? Эртен шөлээ-чөпшээрел төнер, чанар. Барып-барып сарыг шажынның делегейде эң Улуг кижизи ХIV Далай-Ламага чаа Күрүне тугун ыдыктадып алгаш, тукту аспайн, канчап чана бээр боор!
Думчукка тулганда бызаа сугжу дээр болгай, мынчаар-дыр. Ийи-үш хире эң шыырак эрни эдерткеш, артка хонгаш, кара даң бажында-ла хат-шуурган барымдаа чок шыпшыкче шургуур-ла.
Соок-ла дүне болган! Аңдарлып-дүңдерлип, буттарны чыыра тыртарга-даа даң атпастаан. Пат боорунда, даң атсып алгаш, караңгыда шай хайындырып ижеривиске, борбак чем боостааже ашпайн тур. Чүктенгеш, дөш өрү дырбакталып чорааш келдивис. Чаа агарып эгелээн дээрде сылдыстар өжүп эгелээн. Черле амырап болбас! Чүгле Мөңгүн-Хайыраканның шыпшыынга илередип болур.
Сактырывыска, кавайлыг чажывыстан-на үңгеп алгаш кылаштааш, күштүг меңги кырында калгып-ла, чоруп-ла, база катап калгып-ла олур бис. Ол меңгиниң эгези-даа, төнчүзү-даа көзүлбес. Ол-бо эргий халаан, меңги кыры дески. Шыпшык бо бе азы кайдал? Бот-боттарын киир ээриптерге, тук сывының узуну 5 метр чүве. Фотоаппарадым белеткеп алган, он хире базым ырай бердим.
Тыва Республиканың ХIV Далай-Лама ыдыктап каан чаа Күрүне тугун көдүрүңе-ээр!
Мөге-оол Ооржак, Даңзычы Хертек, Борис Ооржак Ыдыктыг Башкының биске сөңнээн ак кадаан чада туткаш, ооң ыдыктааны, ортузунда ак дилиндектиг, сарыг, ак-көк өңнүг тукту 3976 метр бедикте Мөңгүн-Тайганың шыпшыындыва бедидир киискидиптилер.
Бо болуушкун 1992 чылдың сентябрь 27-де, дал дүъште болду. Чаа тукту Дээди Советтиң сессиязынга бадылаандан бээр 11 хонган, киискиткен тукту ХIV Далай-Лама ыдыктаан соонда, 6 хонган. Республиканың Дээди Соведи биле Чазак бажыңының кырынга чаа тукту азарынга ам-даа 1 ай 5 хонук бар. Моон соңгаар, эгиир шагда каяа-даа, чүнүң-даа мурнунга азар Тыва Республиканың туктарының эң баштайгызы ам Мөңгүн-Тайга шыпшыында кииский бергени ол!
Чүгле үш хонук иштинде Ыдыктыг 14-кү Далай-Лама Тывага келгеш, Чазак Баштыңы Шериг-оол Ооржак биле Дээди Совет Даргазы Каадыр-оол Бичелдей 1993 чылда тибет башкыларны чорудуптарын база бистиң тыва хуурактарны тибет дылга өөредирин чедип алыр деп дугуржулгага атты салганнар. Тыва чуртунга сарыг шажынның катап эге базымнары мындыг болган чүве.
/ Маадыр-оол ХОВАЛЫГ, Тываның улустуң чогаалчызы.
“Шын” №19 2026 чылдың май 21
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...