| Дириг амытаннарга хумагалыг хамаарылга дугайында |
Тываның Баштыңы Владислав Ховалыгның дорт эфирге чон-биле харылзаазының үезинде республикада тояанчы ыттарның көвүдээни, оларның кижилерге, эң ылаңгыя бичии уруг-дарыгга, айыылдыг апарганының дугайында айтырыг көдүрүлген.
Тояанчы ыттарның көвүдээни чурттакчы чонга айыылдыын Владислав Ховалыг база демдеглеп, Кызыл хоорайда ыттарның хоргадал черин республика чергелиг кылдыр эде тургузары, ооң материал-техниктиг баазазын быжыглаары, тояанчы ыттарны тудар ажылды улам күштелдирип, аңаа ажылдаар ажылдакчыларның санын көвүдедири дээш өске-даа хемчеглерни ап чорударының чугулазын чугаалаан. Тыва Республиканың Чазааның шиитпири-биле Кызыл хоорайның девискээринге ийи ай хуусаалыг дүшкүүрлүг (экстраординарный) байдалдың чурумун киирерин ол дыңнаткан.
Россияга тояанчы ыттарның көвүдээринге, оларның баш санын кызырарынга чүү шаптыктап турган деп айтырыг база көдүрлүп турган. “Дириг амытаннарга хумагалыг хамаарылга дугайында” РФ-тиң хоойлузун Күрүне Думазы 2018 чылда хүлээп алгандан бээр барык 8 чыл эрткенде, аңаа огулуг харыыны бөгүн берип болур. Ол дээрге бо хоойлуда “чиг” чүүлдерниң хөй болганы. Мындыг харыыны Россияда тояанчы ыттарның аажок көвүдээни, чурттакчы чонга айыылдыг апарганы бадыткап турар.
Дириг амытаннарның камгалалынга хамааржыр хоойлу Россияда чок дугайында айтырыг Күрүне Думазынга көдүрлүп кээрге, ооң төлевилелин 2010 чылда ажылдап кылган. Аңаа депутаттарның хамаарылгазы шоолуг эвес болганындан ону чугаалажып көөрү соңгаарлаттынып турган. “Дириг амытаннарга хумагалыг хамаарылга дугайында” РФ-тиң хоойлузун 2018 чылдың декабрь 19-та Күрүне Думазы хүлээп алыр аргалыг болган.
Бо хоойлуну амыдыралга боттандырары нарын боорун эксперттер болгаш чурттакчы чон дораан-на эскерип, эң ылаңгыя акшаландырыышкын талазы-биле айтырыглары берге дээрзин чугаалажы берген. Чоннуң караа көскү, ылап-ла ындыг болган. “Дириг амытаннарга хумагалыг хамаарылга дугайында” хоойлуну боттандырарының акшаландырыышкыны регионнарже чая кагдынган. Тояанчы ыттарны тударынга, оларны хоргадал черлеринге азыраарынга, акталап арыглаарынга, харын-даа мырыңай эмнеп-домнаарынга акша-төгерикти чарыгдаары, эң ылаңгыя экономиктиг байдалы кошкак регионнарга, амгы үеде суг болза, угдунмас чыгыы чүък апарган. Татар Республика ышкаш субъектилер харын шыдажып турар. 2025 чылда 84 сая рубль акшаны тояанчы ыттар-биле демиселге Татарстан үндүрген. 2026 чылда ап чорудар хемчеглерге чарыгдаар 102 сая рубль акшаны бо регионнуң бюджединде киирип каан. 2025 чылда деңнээрге, 19 хуу хөй. Ооң чылдагааны Татарстанда тояанчы ыттарның аажок көвүдээни.
Ыттарның баш санын өйлээриниң “шиитпирлиг хемчеглерин” (совет үеде адып-боолап чок кылып турган) 2018 чылда хүлээп алган хоойлу ёзугаар хораан соонда, чурттуң хоорай, суурларынга ыттарның саны дүрген көвүдээн. Олар кижилерге безин айыылдыг апарган. Чижээлээрге, Кызыл хоорай чоогунда солагай талакы дачаларга 2021 чылдың март 1-ниң хүнүнде херээжен кижини тояанчы ыттар үзе-чаза өлүр ызырып каапканнар. Мындыг коргунчуг таварылгалар Россияның өске-даа девискээрлеринге хөй катап болган.
Ол чүүл Күрүне Думазының депутаттарын безин дүвүреди берген. “Дириг амытаннарга хумагалыг хамаарылга дугайында” РФ-тиң хоойлузунче өскерилгелерни Дума 2023 чылда киирген. Ол өскерилгелер ёзугаар “Тояанчы ыттарны тудар – акталаар, вакцина салыр – “хосталгаже” салып чорудар” схеманың сөөлгү кезии “хосталгаже” салып чорударын сагыыры регионнарга албан эвес апарган. Сөөлгү негелдени күүседир азы күүсетпес дугайында эргени боттарының хоойлу-дүрүмнеринге көөр арганы Күрүне Думазы РФ-тиң регионнарынга берген. А регионнар боттарының хоойлу-дүрүмнеринге “тояанчы ытты туткаш, акталааш, вакцина салгаш, ол ыттың дугайында медээлерни социал четкиге чарлааш, бир эвес ооң ээзи тывылбас азы ону азырап алыр кижилер чок болза, ол ыттың амы-тынын гуманныг арга-биле үзер” деп чүүлдү РФ-тиң регионнарының хөй кезии боттарының хоойлу-дүрүмнеринге быжыглааннар.
Бо чүүлге дириг амытаннар камгалакчылары бис дижир кижилер таарзынмайн, судтарже хомудал билдириишкиннерни киирип, регионнарның хоойлу-дүрүмнерин күш чок болдурарын негеп турганнар.
Дириг амытаннарны гуманныг арга-биле чок кылып болурунуң байдалдарын тодаргайлап бээриниң дугайында Бурят Республиканың Дээди судунуң киирген чүүлүн Россияның Конститустуг суду 2024 чылда сайгарып көргеш, регионнуң хоойлу-дүрүм органнарының хүлээп алган документилери Россия Федерациязының Конституциязынга, “Дириг амытаннарга хумагалыг хамаарылга дугайында” РФ-тиң хоойлузунче киирген өскерилгелерге дүгжүп турар деп тайылбырны берген. Дириг амытанның амы-тынын гуманныг арга-биле үзериниң чылдагааннары ооң байдалының чурттакчы чонга болгаш ниитилелге айыылдыы, эмнеттинмес аарыг болгаш кемдээни деп РФ-тиң Конститустуг суду демдеглээн.
Бо чылын декабрь 3-түң хүнүнде Вавилин ээтпээнге 7 харлыг элээди оолдуң арнын улуг ыт үзе-чаза ызырып каапкан. Чоокта чаа бичии уругже бөлүк ыттар халдаан. Эр кижи ыттарны ойладып чорудупкан болгаш, бичии уруг бүдүн-бүрүн арткан. Амгы үеде Кызыл хоорайда ыттар бөлүк-бөлүү-биле маңнажып, эң ылаңгыя бичии ажы-төлге дыка айыылдыг апарган. Мындыг коргунчуг таварылгалар Россияда эвээш эвес болуп турарын массалыг информация чепсектери дамчыдып турар.
Тояанчы дириг амытаннарның халдаашкыннарындан хамаатыларны камгалаарынче угланган хоойлужудулганы сайзырадыр талазы-биле ажылчын бөлүктү Күрүне Думазынга 2025 чылдың эгезинде тургускан. Ооң чылдагааны – кижилерже, эң ылаңгыя бичии уругларже, ыттар халдаар таварылгаларның Россияда көвүдээни. “Чогуур хемчеглерни ап чорудар аргаларны регионнарга бээр хоойлу төлевилелин 2025 чылдың март 3-ке чедир киириңер. Ажы-төлдүң амы-тыны чүден-даа үнелиг” деп РФ-тиң Күрүне Думазының Даргазы Вячеслав Володин ынчан чугаалаан.
Кызыл хоорайның девискээринге ийи ай хуусаалыг дүшкүүрлүг байдалдың чурумун киирери РФ-тиң болгаш ТР-ниң хоойлу-дүрүмнеринге дүгжүп турар деп чугаалап болур-дур. Экстраординарлыг байдал үезинде хемчеглер чогуур түңнелдер чедип алдынмаан болза, ооң хуусаазын узадып болурун база РФ-тиң хоойлу-дүрүмнеринде демдеглээн.
Ш. МОҢГУШ.
Чурукту интернеттен хоолгалаан.
“Шын” №49 2025 чылдың декабрь 18