| В. Көк-оолдуң 120 харлаанынга |
Тыва чоннуң салым-чаяанныг кижилериниң бирээзи, чечен-мерген аас чогаалының ёзулуг эдилекчизи, тыва шии чогаалының база уран чүүлүнүң таваан салганнарның бирээзи Виктор Шогжапович Көк-оол 1906 чылдың март 1-де төрүттүнген. В.Ш. Көк-оолдуң хөй талалыг салым-чаяаны чонга билдингир: артист, шиичи (драматург), композитор, режиссёр. РСФСР-ниң алдарлыг артизи, Тыва АССР-ниң улустуң артизи, Россияның театр ниитилелиниң кежигүнү, ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү, «Хүндүткелдиң демдээ» орденниң эдилекчизи.
В.Ш. Көк-оол Өвүр Торгалыгга Түлүш Шогжап деп шевер бызаңчы кижиниң өг-бүлезинге төрүттүнген. Авазы ук-ызыгуурундан караң көрнүр, Өвүрнүң улуг хамнарының бирээзи чораан. Ада-иезиниң берген ады – Көк-оол. Ук-дөзүн тодарадыр дээр болза, түлүш уктуг Шогжаптың оглу Көк-оол орус чуртунга өөренирде, Виктор деп атты ап, адын фамилия кылып алган бооп турар.
Көк-оол өг-бүлениң 17 ажы-төлүнүң 13 дугаар оглу. Акы-дуңмаларының хөй кезии бужар-думаа хамчыындан чок болган, бир угбазын кудай ойнап каан (чаңныкка соктурган), чүгле үш кижи артып калган. Өг-бүлези ядыы, чединмес чораанындан Көк-оол 10 харлыында-ла Базыр-Ламаның база Семис-Дажы деп байның өшкү-хоюн кадарып, хөлечиктеп эгелээн. Чажындан тура авазының хамнаарын көрүп өскен болгаш, хой кадарган эш-өөрүнүң мурнунга «хамнап», каткы-хөг үндүрер. Чажындан-на эрес, хайгаараачал болгаш, долгандыр чурттап турар кижилерниң аажы-чаңын, үүлгедиглерин, онзагай талаларын эскерип каар, өттүнер, «артистээр» чораан.
18 харлыында Өвүр кызыгаарынга кээп чораан шериглерни көргеш, Кызылга барып, Араттың революстуг шериинге 3 чыл албан эрттирген. Аңаа орус клубка назынында бир дугаар шиини көргеш, аажок сонуургап, магадаан. Шеригге-ле орус дылды өөренип эгелей берген. Бот-тывынгыр бөлгүмге киржип, 1925 чылдың май 2-де болган бирги тыва «Хам-оол» деп шииге кол рольду ойнаан.
Шериг соонда элээн хөй тыва аныяктар-биле В. Көк-оолду Москваже өөредип чоруткан. 1928-1932 чылдарда Чөөн чүктүң ажылчы чонунуң коммунистиг университединге (КУТВ) өөренип чораан. Ол үеде артисчи талантызы делгемчидир илерээн. В. Көк-оол тывалар аразындан эң бир дугаар кинога тырттырган кижи – «Алдын-Хөл» деп кинога алтай хамның ролюн күүсеткен. Москваның культурлуг амыдыралын сонуургап, библиотека, театрларже барып, хөйнү шиңгээдип ап, чогаал ажылын үнелеп, өөренип эгелээн.
КУТВ дээр университетче В. Көк-оолду политиктиг ажылдакчы болуру-биле чоруткан турган. Ынчалза-даа оон чүү-даа үнмээн, ол Тывазынга кээп, ооң уран чүүлүн сайзырадыр талазы-биле ажылдап кирипкен. 1934 чылда В. Көк-оолду тускай билиглер чедип алыры-биле катап Москваже өөредип чоруткан. Бо удаада А.В. Луначарский аттыг Күрүнениң театр институдунга (ГИТИС) барып, ат-сураглыг театр башкылары К. Станиславский, В. Немирович-Данченконуң лекцияларындан уран чүүл теориязының талазы-биле чепсегленген. Ынчалза-даа, бир чыл болганда, Тывада уран чүүл талазы-биле тускай ажылдакчыларның чедишпези-биле, В. Көк-оолду дедир кыйгыртып эккелген. Оон бээр-ле В.Ш. Көк-оол бүгү назынын театр-биле холбап, чогаадыкчы ажылын эгелээн.
1936 чылда тыва театр-студия ажыттынган. В. Көк-оол аңаа башкылап, чаа билиглерин, мергежилин артистерге дамчыдып келген. Боду янзы-бүрү рольдарны ойнап, шии тургузуп, режиссёр И.Я. Исполневтиң дузалакчызы болуп ажылдап турган.
В. Көк-оол сценага 60 ажыг рольдарны ойнап күүсеткен, тываларның онза ынак артизи болган. Рольдарының чижээ: адазы («Маны-Кара» деп шииде), Чечен («Эки хүн»), Сагырыкчы («Херээжен»), «Хайыраан бот» шупту эр персонажтары, Дөңгүр-оол, Семис-Лама («Дөңгүр-оол»), Васин («Орус кижилер»), Лама («Даглыг хемниң кижилери» деп кинода) дээш оон-даа өске. Допчу намдарында В.Ш. Көк-оол мынча деп бижээн: «Бүгү амыдыралым дугуй кырынга эрткен. Театр чокка чурттай-даа албас кижи чораан мен. Үжен чылдар үезинде аът, теве мунуп алгаш, оюн-тоглаа көргүзүп чоруп турдувус. Суурлар чоогунга келгеш, орукка могап-шылаанын-даа уттуптар. Чараш чүүлдү чонга чедирип чоруур артист кижиниң оруу дүвүренчиг-даа болза, уран чүүл-биле төрээн чонунга бараан бооп чор мен деп миннирге, сеткил-сагышка өөрүнчүг болур-дур. Назыны кырыыр, артист кижиниң сценага эки тургускан овур-хевирлери, чогаадыкчы ажылы кырывас боор-дур».
Артист, башкы ажылы-биле чергелештир В. Көк-оол Тываның баштайгы шиичилериниң бирээзи. Чаа тургустунган театрга база бот-тывынгыр бөлгүмнерге чугула херек турган чаңгыс көргүзүглүг кыска шииле- ри – «Чалым-Хая», «Эки хүн», «Чутту утпаалыңар», «Маны-Кара», «Алдын-Чечек» – 1935 чылдан бээр сценага тургустунуп эгелээн. Баштайгы тыва шиилерде кол нуруузунда ол үениң байдалын чуруп көргүскен. «Эки хүн» деп шииде араттарның демиселин көргүскен, «Чалым-Хая» деп бирги тыва комедия аныяктарны шериг күш-культура белеткелинче мөөңнээрин, «Маны-Кара» деп аялгалыг шииде тыва чоннуң культуразының, чаңчылдарының ажыктыг, чараш талаларын көргүскен.
1936 чылда В. Көк-оол «Хайыраан бот» деп алдарлыг шиизин бижээн. Ол дораан ук шиини театр-студияның артистери сценага тургузуп, чонга көргүскен. Шииниң чаа хевирин 1944 чылда чалаткан режиссер И.Я. Исполнев тургускан. В. Көк-оол шиизин ол үениң негелделеринге дүүштүрүп, эде бижээн. Ол шии театрга, шиини бижээн авторга база Караның ролюн кайгамчык ойнаан Кара-Кыс Мунзукка алдар-атты эккелген. Шииниң автору боду Хам-оолдуң ролюн ёзулуг ол үениң хам кижизи-биле дөмей ойнаан.
«Хайыраан бот» – ТАР үезиниң бедик деңнелдиг шиилериниң бирээзи. Үениң шылгалдазын эртип, амга чедир чоннуң ынак шиизи бооп арткан болгаш тыва национал культураның эртине шыгжамырынче кирген, бо үеге чедир театрда көргүзүп турар.
1942 чылда С.К. Тока алдан-маадырлар дугайында бижиирин В.Ш. Көк-оолга сүмелээн. Болуушкуннуң херечилери-биле чугаалажып, ол төөгүлүг болуушкунну сайгарып келгениниң түңнелинде 1963 чылда «Самбажык» деп шиини бижип дооскан. Тыва араттарның чүс ажыг чыл дургузунда боттарының байларының база манчы-кыдаттарның дарлаашкынынга удур 1883-1885 чылдарда болган тура халыышкынны көргүскен шиини чон улуг сонуургал-биле хүлээп алган. Аялгазын А.Б. Чыргал-оол чогааткан, тургускан режиссёру – С.Л. Оюн. Самбажыктың ролюн РСФСР-ниң алдарлыг артизи Николай Өлзей-оол күүсеткен.
Шиичи тура халышканнарның хей-аъдын көдүрген база кударанчыг ырыларны, ол ышкаш улустуң аас чогаалындан үлегер домактарны, чечен сөстерни хөйү-биле киирген. Чижээлээрге:
Тудар дээн-дир, хоруур дээн-дир,
Туруг, бертче халды берээл.
Туруг, бертке турган соонда,
Дургун дижип тургайлар аан.
Адар дээн-дир, кырар дээн-дир,
Алдырбайн бараалыңар,
Алды баштыг Кара-Дагда
Аңнар дижип тургайлар аан.
1965 чылда «Найырал» деп төөгү-революсчу шиини С.Б. Пюрбю-биле кады бижээн. Тыва болгаш орус ядыыларның найыралын база оларның феодал дарлакчыларга удур хосталга база хамаарышпас чорук дээш демиселин көргүскен шии.
Ниитизи-биле В.Ш. Көк-оол 11 шиини бижээн. Оларга: «Чалым-Хая» (1935), «Чутту утпаалыңар» (1935), «Эки хүн» (1937), «Ах, чаражын!» (1959), «Алдын-Чечек» (1960, бичии уругларга шии), Н. Өлзей-оол-биле бижээни «Малчын» (1961), «Самбажык» (1963), «Чаргы» (1965, бичии уругларга), С. Пюрбю-биле кады бижээни «Найырал» (1965), «Ийистепкен ирт» (1976) деп шиилери хамааржыр.
Тыва драматургияның классиги В.Ш. Көк-оолдуң «Самбажык» деп төөгү-маадырлыг драмазы база Э. Мижиттиң «Кара-Дагның казыргызы» деп драма-балладазы Алдан-маадырларның тура халыышкынының 120 чыл оюнга тураскааткан номга парлаттынган.
В.Ш. Көк-оол аттыг тыва национал театрның 80 харлаан база В.Ш. Көк-оолдуң 110 харлаан чылында (2016) тыва шии чогаалының үндезилекчизи В.Ш. Көк-оолдуң намдарын, ажыл-амыдыралын чырыткан Э.Б. Мижиттиң «Көк дээрниң оглу» деп төөгүлүг шиизин театрга тургускан. Режиссё- ру – А. Ооржак, чурукчузу – Н. Шалык, кол рольдарда: Саяна Сат, Олег Сат, Айдыс Даржай.
В. Көк-оолдуң бот-тывынгыр композитор талантызы база чонга билдингир. Ол элээн хөй ырларның аялгазын (чамдыызының сөзүн база) бижээн. «Байлак чуртум» деп ырызы радиода ам-даа чаңгыланмышаан. Оон аңгыда «Аныяктар», «Торгалыг», «Пионер чараш» дээш оон-даа өске ырлары кирген чыындызын К.Н. Мунзук, М.М. Мунзук олар белеткеп үндүргеннер.
В. Көк-оолдуң хөй талалыг, үре-түңнелдиг чогаадыкчы ажылын үнелеп, В.Ш. Көк-оолга РСФСР-ниң алдарлыг артизи (1961), Тыва АССР-ниң улустуң артизи (1966) деп хүндүлүг аттарны тывыскан. Чогаалчы, артистиң ады «ХХ чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери» деп номче кирген.
В.Ш. Көк-оол тыва чоннуң, ооң культуразының төөгүзүнге, тыва шии чогаалының болгаш уран чүүлдүң, ылаңгыя театр уран чүүлүнүң, үндезилекчилериниң бирээзи бооп артып каар. Биригээр чугаалаарга, В.Ш. Көк- оол – тыва культураның база уран чүүлдүң сайзырал-хөгжүлдезиниң оруунуң эгезинде турар онзагай кижилерниң бирээзи.
/ Людмила МИЖИТ, ТГШИ-ниң эртем ажылдакчызы.
“Шын” №7 2026 чылдың февраль 26
