«Кадыкшыл — кижиниң мага-бодунуң, сагыш-сеткилиниң база социал байдалының менди-чаагай деңнелде турары болур» деп тодарадыгны Бүгү делегейниң кадык камгалал организациязы берип турар. Кижиниң кадыкшылының байдалының 10 хуузун генетика харыылап турар, 20 хуузун долгандыр турар бойдус системазы, 10 хуузун медицина дузазын үезинде чөптүг ажыглааны берип турар, а арткан 60 хуузун амыдыралдың кадык овурун хевирлеп турар хемчеглер тургузуп турар.
Кижиниң кадык болуру күш-ажылдың база дыштанырының чогумчалыг чорудуундан, чип турар аъш-чеминиң хемчээлинден, шынарындан болгаш хоолулуундан, хүн чурумун доктаамал сагып чоруурундан, спортка хандыкшылындан, арага-дары, таакпы, чижектиг хоралыг чүүлдерден ойталап чоруурундан дорт хамаарылгалыг.
Чогум-на төөгүнү, улуг улустуң чугаазын, улустуң аас чогаалын кичээнгейлиг таптыг өөренип көөр болзувусса, спорт – тыва кижиниң чуртталгазының адырылбас кезии турганын эскерип каар бис. Ада-өгбелеривис үе-дүптен бээр күштүг мөгелерни өстүрүп, хартыга дег кашпагай чылгычыларны кижизидип, мерген адыгжыларны өөредип, кезээде олчалыг кээр аңчыларны белеткеп, соон изээр бедик хей-аъттыг малчын салгакчыларны арттырып чорааннар.
Өгбелеривис доктаамал сууржуң амыдыралче шилчиириниң мурнунда кандыг аргалар-биле кадыкшылын быжыктырып ап турганын, салгакчыларын канчаар спортка чаңчыктырып чораанын таныштырар-дыр бис. Төрээн Тывавыстың агаар-бойдузунуң кадыг-дошкун болганы бистиң кадыкшылывыска улуг ужур-дузалыг дээрзи маргыш чок. Кыштың чыккылама соогу, чайның ышкам изии, суггур чаъстар, дажаан хемнер, хат-шуурган, өрт айыылы база мал, аңныыр, чер ажылы-биле сырый холбашкан амыдырал тыва кижини чүс-чүс чылдар дургузунда эртежи, шимченгир, кашпагай, кызымак, эрес-дидим, белен аштап-суксавас, бергелерге торулбас, ажыл-ишке хандыкшылдыг кылдыр дадыктырып келген. Бойдустуң шак ындыг шылгалдаларын эртип, кадыг-бергени чурттап эртеринге 100 хуу белен болуп, тыва кижи шылгараңгай олимпийжи спорт мастеринден дудак чок, харын-даа оон артык шыдамык, чүткүлдүг, быжыг тура-соруу-биле ылгалып келген. Мага-боттуң бергелерге шыдамыының, бурунгаар соруктуу-биле чүткүлдүүнүң хан-дамырже сиңе бергенин амгы үениң тыва спорт мастерлери, алдын-мөңгүн-биле шаңнадып чоруур олимпийжи чемпионнарывыс, адаан-мөөрей маадырлары мөгелеривис бадыткап чоруурлар.
Өгбелеривис чаш төлдү бурган авыралы кылдыр санаар чораан. Ынчангаш оларның бүгү талазы-биле сайзыралынче кичээнгейин угландырып, кижизидилгениң эң-не мурнакчы, эптиг, дээштиг, эвилең-ээлдек чаңчылдарын, арга-методтарын чүс-чүс чылдар дургузунда сайзырадып келген. Чаш уругларның кадыкшылының база күш-шыдалының өзээн күш-культура тургузуп чоруурун өгбелеривис билир чораан.
Чаш төл чырык өртемчейге чаяаттынып кээрге, өгбелеривис ону чүден артык камгалап, доруктуруп алыр чораан. Шору өзүп, оюн утказын билип эгелээрге, сайзанакче киирип, ойнады бээр турганнар. Сайзанак күш-ажылчы амыдыралдың эге чадазы болуп, күш-шыдал, чугаа-домак, угаан-медерел сайзырадырының бүзүрелдиг чепсээ турган. Сайзанактап олурар чаштар улуг улусту өттүнүп, аңчылар, хойжулар, чылгычылар, мөгелер болуп алгаш, аът шалбалап, эмдик аът өөредип, ча адып, аңын аңнап, хүрежип, өрү-куду халчып, дешкилежип, шурап, маңнап турарлар. Шимчээшкиннерден бүткен арыг агаарга ойнаар сайзанак ажы-төлдүң хан-дамыр база шыңган системазын сайзырадып, кадык-шыырак өзеринге идигни берип турарын өгбелеривис эки билир чораан. Чаш кижиниң мага-бодун, угаан-медерелин сайзырадырындан аңгыда, сайзанак оларны амыдыралга белеткеп турган. Элээн өзүп келген оолдар хүрештиң шупту аргаларынга өөренип, тевектеп, ча адып, улуг улуска дузалашпышаан, аът, шары, иви мунар турган. Кадыр тейлерден анай-өшкүзүн сүрүп, улуг улус-биле деңге сиген кезилдезинге киржип, чайның изиинде кадыргы дег эштири, харлыг кыжын хаактаары оларга онза чүүл эвес турган. Амгы үе-биле деңнээр болза, өгбелеривис соксаал чок тренировкаларны чорудуп, кончуг спортчу салгакчыларны кижизидип турган деп болур.
Спорт делегейи-биле ажы-төлүңерни таныштырып, боттарыңар база күш-культурага хандыкшып, кадык чурттаарының философиязын эчизинге чедир өөрениринче кыйгырдывыс. Күш-культура кончуг төлептиг кижини өстүреринге эргежок чугула дээрзин демдеглеп, улусчу педагогиканың чүс чылдар дургузунда мөөңнеп келгени арга-методтарын сүмелеп, бурунгаар чүткүлдүг, быжыг тура-соруктуг, чаагай мөзү-бүдүштүг, чараш овур-хевирлиг салгакчыларны кижизидер дээн үүлеңер бүтсүн деп күзеп тур бис!
Тыва үндезин культура төвүнүң албан сайтызындан хоолгалаан.
Чурукту интернеттен хоолгалаан.
“Шын” №9 2026 чылдың март 12