«Халдып ор, чолаачы, Хаттан үндүр халдып ор!» деп эрткен чүс чылда күрүнениң көдээ ажыл-агыйын сайзырадырынга үлүүн киириштирип чораан могаг-шылаг чок чолаачыларны хей-аът киирип чораан чараш ыры сөстери бөгүнгү амыдыралывыска шуут таарышпас. Чиик машинага олурупкаш, чер чедип алыр дээн улустуң аксындан болганчок-ла: «Оожум-оожум!», «Теп-теп!», «Телефон тутпа!»– деп кыска сагындырыглар, харын-даа дужаалдар үнер апарган. Ынчанмайн канчаар, 2025 чылдың түңнелдери-биле Тывавыс Россияда орук озал-ондактарынга амы-тынындан чарылган кижилер саны-биле бир дугаар черже үнүп келген. Бүгү Россияның ортумак көргүзүглери-биле алырга, бистиң республикавыс 3,3 катап өзүлделиг болуп, чүс муң чурттакчыга хамаарыштыр 32,7 кижи амы-тынындан чарылган. Ол дээрге-ле дыка улуг көргүзүг-дүр.
Тывада хууда чиик машиналар саны чылдан чылче немежип, 67 муң ажа берген. Ортумак көргүзүглер-биле алырга, 3 өг-бүлениң ийизи-ле чиик машиналыг бооп турар. Республикада өрегелерниң 45 хуузу чиик машиналыг деп санаттынып турар, оларның 53 хуузу хоорай черде чурттап турар. Чаңгыс өг-бүле 3-4 чиик машина эдилеп чоруур таварылгалар база эвээш эвес. Ашак-кадай ийи тарай чычаанын мунупкаш, ажылдап чоруптарга, аал аразынга ажыл кылырда, оглу бирээзин мунуп алыр, уруу ажы-төлүн аай-дедир чедирерде, бензин ишпес «чарашпайы»-биле чортуп-ла каар. Бир талазында, чычаан-хөлге амыдыралга эргежок чугула улуг эт болуп турар. Чадаг кижиге чорук-херек кылыры дыка берге. Ылаңгыя шыырак сайгарлыкчы кижи болза, амыдыралын үспейн, ажыл-херээн үе-шаанда чогудуп, четтигер ужурлуг.
Ийи талазында, Росстаттың медээлери-биле алырга, Тываның бир муң чурттакчызының 192-зи чиик машинаны эдилеп чоруур. Бүгү Россияның деңнели-биле алырга, ол көргүзүг хөй эвес. Бис боттарывыс сактырывыска-ла, дыка бай бис: аар өртектиг машина-балгат эдилеп, коттедж бажыңнарда чурттап чоруур улузувус эңдерик-даа ышкаш. Ынчалза-даа өске регионнар бисти ажып турар деп билип алыр ужурлуг бис. Хөй кезиинде чиик машиналарны банкылардан чээлилер-биле, чүък машиналарын күрүнениң деткимче лизингилери-биле садып ап чоруур болгай бис. Бодунуң ажылдап алган шалыңы-биле садып алыр таварылгалар көңгүс эвээш.
Бо-ла бүгү машина-балгат, хуу өнчү дугайында медээлер-биле аңаа хамаарышкан федералдыг хоойлулар болгаш оларның күүселдези, хажыдыышкыннарын деңге сайгарары чугула. Бистиң бичии республикавыс орук шимчээшкининиң дүрүмнерин хажытканының түңнелинде болуп турар орук озал-ондактары болгаш ооң хайындан кижилерниң өлүп-хораар чоруу эң көвей регион болуп турары хомуданчыг болгаш дүвүренчиг. Чүге мындыг байдалда келгенивисти сайгарары-биле ТР-ниң Иштики херектер яамызының Күрүнениң автоинспекциязының районнар аразының бүрүткел-шылгалда килдизиниң (МРЭО) начальниги полицияның подполковниги Дмитрий Корольков-биле ужурашкан бис.
«2025 чылда республикага когараан болгаш амы-тынындан чарылган кижилерлиг 584 орук озал-ондаа бүрүткеттинген. Оларның 207-зин кажан-даа машина мунар эргелиг шынзылга ап көрбээн болгаш машина мунар эргезин казыттырган хамаатылар кылган. 2024 чылда 513 орук озал-ондаа болган, оларның иштинде 183 херекти чолаачылаар эргезин казыттырган болгаш шынзылга ап көрбээн кижилер үүлгеткен. Эрткен чылдың дургузунда 5101 машина башкарар эргези чок, шынзылга ап көрбээн кижини, 588 чолаачылаар эргезин казыттырган хирезинде, машина мунуп чораан улусту дозуп, руль артындан чайлаткан. А 2024 чылда ындыг улустуң саны 5175 болгаш 555 турган»– деп, Дмитрий Владимирович тайылбырлады.
Машина башкарар эргези чок, шынзылга холунга тудуп көрбээн кижилер чүге руль артынга олуруп турарыл? Чүге өөренип ап, шылгалдаларны шынчызы-биле дужаап, шынзылгазын ак сеткилдиг камгалап ап чадап турарыл? Өөренип алыр өртектер улуг бе азы чолаачыларны белеткеп турар автошколалар эвээш болуп турар бе? Бо айтырыгларны база сайгарып көрген бис. Бөгүнгү байдал-биле Тывада 30 автошкола ажылдап турар. Оларның чамдыызы совет үеде-ле тургустунган, курсантыларга быжыг билигни берип, эки өөредип турар. Чамдыызы элээн хөй чыл дуржулга киир ажылдай берген, ат-алдары шору бедик, а бир кажы чаа-ла ийи-үш чыл азы бир чыл чедип турар. Өртек-үнези база чылдан чылче өскерлип турар. Чижээлээрге, эрткен чылын «В» категорияны өөренип ап, чиик машина мунар дээн күзелдиглер 45 муң-биле өөренип ап турган болза, бо чылын 65-70 муң чедип турар. Интернет четкизинден кайы автошкола эң эки өөредип турарыл деп билип алыры эң белен. Янзы-бүрү албан сайтыларында рейтингини тургузуп, кижилерниң демдектерин болгаш үнелелдерин хүнү-биле көргүзүп турар. Тывада Россияның өөредилге хайгааралының албан сайтызындан (https://tuvobrnadzor.rtyva.ru) билдингир болгаш тода таблицаны көрүп болур.
Чаа ажыттынып турар автошколага өөредилгени чорудуп болур деп чөпшээрелди (лицензияны) ТР-ниң Өөредилге яамызы тыпсыр. Холунга чөпшээрелин ап алган автошколаны Күрүнениң автоинспекциязы негелделер ёзугаар хынааш, өөредилгени чорудуп (чолаачыларны белеткеп) болур деп түңнелди үндүрер. Күзээн-не автошкола шак ол чугула документини ап шыдавас. Өөредилге чорударынга дүүшпес деп түңнел алган болза, инспекторларның илереткен четпестерин айыттынган хуусаа дургузунда эдип тургаш, катап база хыналданы эртер. Бир дугаарында-ла, өөредилге программазын хынаар: теория болгаш практикага шактарын шын хуваап каанын көөр. Ооң соонда автошколаның материал-техниктиг баазазын хынаар: өөредилге эрттиреринге таарыштыр негелделер ёзугаар дерип каан кабинет, автодром болгаш өөренир машиналарның саны.
Чартык чыл болгаш-ла, автошколаларның рейтингизин КАИ-ниң албан сайтызында салып турар. Рейтингини тускай регламент ёзугаар тургускан. Ынаар чүлер кирип турарыл дээрге бир дугаар дужаагаш-ла, эки түңнелдерлиг болганы азы ийи дугаар, үш дугаар дужааган соонда шыдапканы, курсантыларының ийи чыл дургузунда орук озал-ондаа кылган-кылбаанын киирип турар.
Автошколаларның өртек-үнези хөй бе дээрге, барык шуптузу үзүктеп төлээр арганы тургузуп турар. Чамдык автошколалар харын-даа өртектерин чиигедип, акцияларны чарлап, 50 хуу чиигелделерни база кылып турар. Өөренген материалдарын эки сактып алзын дээш, алган билиглерин быжыглаары-биле теория биле практиканы чаңгыс хүн катай эрттирип турар таварылгалар база бар. Чычаан башкарар шыңгыы сорулгалыг кижиниң харыысалгазы дыка улуг, шупту чүве бодундан хамааржыр. Дыңнакчы кылдыр бижидип алган соонда, чаңгыс-даа хүн үспейн, кызып кичээлдээри чугула. Үзүпкен хүннүң темазын инструктор чааскаандырзынга катап аңгы тайылбырлавас болгай.
Автошколага өөренип алыры, машинаны башкарып билир апаары бир аңгы, а шылгалдаларны чедиишкинниг дужаап, чолаачы деп шынзылганы холга тудуп алыры көңгүс өске херек. Курсант баштай теорияга шылгалда дужаар, практика ооң соонда. Теорияны 3 катап дужаагаш, шыдавайн баар болза, 4 дугаарын албан 6 ай эрткен соонда дужаар апаар. Практиканы база-ла ындыг. А теория биле практика аразының хуусаазы база алды ай болур. КАИ ажылдакчыларының санап турары-биле, курсантылар теорияны эки дужаап ап турар, а бергедээшкиннер практиктиг кезээнде таваржып турар. Орук шимчээшкининиң дүрүмнерин чеже-даа «5»-ке билир болза, руль артынга олурупкаш, машинаны башкарарынга бергедежип турар. Шылгалда дужаар өөредилге машиназында 6 видеокамера ажылдап турар болур. Олар чолаачы кижиниң шимчээшкин бүрүзүн тырттырып турар. Хензиг-даа частырыгны хөрлээр арга чок кылдыр камерада бижидилгеден көрүп турар. Ынчангаш машина мунуксаар күзел күштүг болза, чүгле кызып өөренир херек.
Бо чылдың март 1-ден тура автошколаларның өөредилге программазынга өскерилгелер күш кирер. Ол бүгү Россия деңнелинге болур. Бөдүүнү-биле чугаалаарга, өөренир шактар немешкен, инструкторларга негелде улгаткан. Чолаачыларны белеткээрин, шынзылга тыпсыр шылгалдаларны экижидеринче угланган чаартылга болур.
КАИ ажылдакчылары шылгалдалар хүлээп алырындан аңгыда, хүннүң-не шынзылгалар кылып ажылдап турар. Чолаачылаар шынзылгазын солудуп алыр дээш келген хамаатының баштайгы шынзылгазын каяа тывысканын, кайы автошколага өөренгенин хынап көргеш, солуп берип турар. Даштыкы күрүнелерге болгаш Россияның өске регионнарынга тывыскан шынзылгаларның хыналдазы шыңгыы. Чогуур черлерже албан бижиктерин чорудуп, кайы автошколага кажан өөренгенин, даштыкыже үнген-үнмээнин, өске регионче кажан канчаар четкеш келгенин – шуптузун хынап турар. Ооң түңнелинде дөзү чок, 250-ден 450 муң чедир рубльге садып алган шынзылгалар илереп турар. Оларны хавырып, күш чок кылдыр санап, кеземче херектерин оттуруп эгелээнин сагындырары артык эвес. 2025 чылда Тывага шак ындыг 70 таварылга болган. Ол чүгле солудуп алыр дээш келген улус аразындан илереттинген таварылгалар болур. Ам кандыг сорулга салдынганыл дээр болза, чүгле солудуп келген кижилерниң эвес, а хыналдалыг рейдилер үезинде доктаадыпкан машиналарның чолаачы бүрүзүнүң шынзылгазының шын-мегезин ол-ла черинге федералдыг баазалардан хынап эгелээр. Хыналдаларны шак мынчаар шыңгыырадыптар болза, орук озал-ондактарының саны кызырлыр ужурлуг. Тывада Күрүнениң автоинспекциязы бир хүнде ортумаа-биле 50-60 чолаачы шынзылгазын тыпсып турар. Ол дээрге чаа дужаап алган чолаачылар болгаш хуусаазы чедип келирге азы чиде берген документизин катап кылдырып турар улуска катай-хаара берип турары ол. Эрткен чылын ниитизи-биле 9541 шынзылганы тывыскан. Дуржулгазы чок аныяк чолаачы 2 чыл дургузунда өөренип алганы автошколаның болгаш КАИ-ниң хайгааралынга турар. Бир эвес машина башкарып чорааш, орук шимчээшкининиң дүрүмнерин чазып, орук озал-ондаа кылыптар болза, дооскан школазының рейтингизи бада бээр.
Орук озал-ондактарын чавырылдырар сорулга-биле Күрүнениң автоинспекциязы Өөредилге яамызы-биле сырый харылзаалыг ажылдап, автошколалар удуртукчуларынга, инструкторларга өөредиглиг семинарларны эрттирип турар. Автошколалар орук дүрүмнеринге хамаарышкан видеороликтер кылырынга дузалажып, демнии-биле кады ажылдап турары эки. Кады ажылдажылга ам-даа уламчылаар.
Амыдырал чычаан-хөлгелиг болурунче чыгап келген үе-дир. Ырак-узак кожууннарывыстан найысылал чедип алырынга албан херек. Кызылывыс база-ла улгадып, сайзырап, тудуглар немежип, чадаг чоруур харык чок кылдыр өзүп-ле олур. Ыраккы Каа-Хемден Вавилин ээтпээнге чедип алыры амыр эвес.
Рульду долгап билир-ле кижи чолаачы болбас. Чүгле автошколага ак сеткилдиг өөренип алгаш, 5-6 катап-даа болза, шылгалдаларны кызып дужаап тургаш, шынзылганы холга туткан кижи чолаачы болур. Чечнядан, Белоруссиядан «чогудуп» алган шынзылгалыг улус боданыр апаар-дыр.
Надежда КУУЛАР.
Ада ТЮЛЮШТУҢ тырттырган болгаш интернет четкизинден хоолгалаан чуруктар.
“Шын” №7 2026 чылдың февраль 26
