Өвүрде хол бөмбүү
Чаа чылдың узун дыштаныр хүннеринде-даа, ажыл хүннери эгелей бээрге-даа, чер-черлерде массалыг спортчу оюннар хөйү-биле болуп турар. Эрткен дыштаныр хүннерде Өвүрнүң Чаа-Суурга сумунуң Херээженнер чөвүлели хоочуннар аразынга хол бөмбүүнге маргылдаа эрттирген. Аңаа кожууннуң 6 сумузундан 6 команда киришкен. Чеже-даа назы-хары улгадып, мага-боду өскен бол, өвүржүлер аныяанда канчаар ойнап чорааныл, шак ол хевээр чиик-адак чидиг демиселди көргүзүп, аарыкчыларын магадаткан. Түңнелинде Хандагайты суурнуң хоочуннары тиилээн, ийиги, үшкү черлерге Саглы болгаш Чаа-Суур командалары төлептиг болган. Чодураа Кызыл-ооловна Кыргыс тергиин халдакчы болган, Зоя Сүгежиковна Кыргыс эң эки көдүрүкчү болгаш Чодураа Болат-ооловна эң шыырак камгалакчы деп аттарны чаалап алганнар. Шаңналдарны тывыскан соонда, аныяктар база ойнай каапканнар. Чаа чараш залдың ээлери – Чаа-Суур кыстары тиилээн, Ак-Чыраа биле Дус-Даг кыстары ийиги-үшкү черлерни алган. Кожууннуң Херээженнер чөвүлели бо оюнну ай санында суму бүрүзүнге эрттирер деп шиитпирлээн: февральда – Дус-Дагга, мартта – Ак-Чыраага. Киржир командалар болгаш көрүкчүлер, аарыкчылар саны моон-даа көвүдээр деп олар санап турар.
Социал керээлер – шыңгыы хыналдада
Чөөн-Хемчик кожуун чагыргазы социал керээлер-биле ажыттынган ажыл-агыйларны шыңгыы хыналдага алган. Кожуунда тургустунган комиссия суму чагыргалары-биле демнежип алгаш, үнүүшкүннерни кылып, социал керээ акшаландырыышкынын чөптүг ажыглаан-ажыглаваанын хынап эгелээн. Садып алган мал-маганы бар бе, кандыг байдалда кыштаглаашкынны эртип турарыл, дериг-херекселдерин алган акшазынга дүүштүр саткан бе, канчаар ажыглап турарыл, бажың-балгадын кайы хире экижидип алганыл дээш шуптузун барып көрүп, өг-бүлелер-биле ужуражып турар.
2025 чылда кожуунга 259 янзы-бүрү угланыышкынныг социал керээ чардынган. Ажылга тургустунарынга 50 керээ, бодунуң ажыл-агыйын ажыдып алырынга – 75, хууда дузалал ажыл-агыйын сайзырадып, мал садып алырынга – 103 болгаш өске-даа хемчеглерге 31 социал керээни чарган. Онзагай кичээнгейни тускай шериг операциязының киржикчилеринче болгаш оларның өг-бүле кежигүннеринче (18 керээ), хөй ажы-төлдүг болгаш ажы-төлүн чааскаан азырап чоруур өг-бүлелерже (88 керээ), кадыының байдалы кызыгаарлыг инвалид улусче (4 керээ), кадыының байдалы кызыгаарлыг инвалид уруг азырап олурар өг-бүлелерже (1 керээ) болгаш хоругдалдан хосталып келген улусче (1 керээ) угландырган.
Хыналдаларны неделя санында чорудар деп планнап турар. Ооң кол сорулгазы – күрүнениң амыдырал байдалын экижидип алзын дээш берип турар деткимчезин кижилер чөптүг ажыглап турарын, шынап-ла, ол хире акша-хөреңги херек турган-дыр, өг-бүлелерниң байдалы экижип турар-дыр деп ылавылаары.
Ном саңында клуб ажыттынган
Бии-Хем кожууннуң амгы үениң негелделеринге дүгжүп турар модельдиг ном саңынга «Ном саңынче бүдүн өг-бүле-биле» деп чаа өг-бүле клувунуң байырлыг ажыдыышкыны болган. Өг-бүлениң үнелиг чүүлдерин кадагалап арттырарынга библиотеканың курлавырларын ажыглавышаан, номчулганы сайзырадып, өг-бүлелерниң хостуг үезин ажыктыг кылдыр эрттирерин чедип алыры – клубтуң кол сорулгазы. Хемчег чаарттынган ном саңынга экскурсия-биле эгелээн. Чаа тургустунган клубтуң кежигүннерин болгаш ажыл планын бадылаан. Интерактивтиг девискээрге «Күзелдер картазын» тургузуп, ойнаар шөлге «Культбутто» деп стол оюнунга киржип, ыыткыр кылдыр дүрген номчуурунга мөөрейлежип дээш-ле киржикчилер анаа черле олурбааннар. Оюннар, мөөрейлерниң тиилекчилерин, идепкейжилерин шаңнап-мактаан. Өг-бүле клуву тургузуп алган планы-биле ажылын уламчылаар.
Суму чагыргазының чаа оран-савазы
Каа-Хем кожууннуң Сизим сумузу чаа оран-савалыг апарган. Ооң байырлыг ажыдыышкынынга чон идепкейлиг киришкен. Көдээ суурнуң чагыргазының чаарттынганы-биле катай сайзырал сумуга көскүзү-биле кээп, бүгү талазы-биле экижиир деп сизимчилер санап турар. «Эрге-чагырга биле чурттакчы чоннуң аразынга кезээде билчилге турар болзун, суурнуң социал-экономиктиг сайзыралы дээш ам-даа кады демниг эки ажылдаар бис» — деп, Каа-Хем кожууннуң чагырга даргазы чыылганнарга байыр чедирип сөс алган.
Кыштаглаашкын – кичээнгейниң төвүнде
Тываның барык бүгү кожууннары малчыннарынче кичээнгейни салып, үнүүшкүннерни кылып турар. Ажылчын бөлүктерже кожууннарның көдээ ажыл-агый эргелелиниң ажылдакчылары, мал эмчилери, кижи эмчилери, эрге-хоойлу камгалакчылары, суму чагыргаларының төлээлери кирип турар. Ниитизи-биле мал чеминиң кышкы курлавырын, кышты кайы хире эртип турарын, хой оолдаашкынын, малының деңгелин, эм-таң, суг, чырык болгаш аргыжылга айтырыгларын сонуургавышаан, малчыннарның боттарының кадыкшылын база хынап чоруурлар. Тываларның чаагай чаңчылдарын сагыыры-биле хол куруг барбайн, чигир-чимистиг, аалга херек бир-ле солун белектиг кезип турары чажыт эвес. Чайның изии, кыштың соогу дивес, чаңгыс-даа дыштаныр хүн, шөлээ көрбес мал ажылдыг эрес-кежээ чонувустуң ээлчеглиг кыжы чиик-чаагай, олча-омактыг эртер болзун.
/ Арынны Надежда КУУЛАР белеткээн.
Чуруктарлыг медээлерни социал четкиде
кожууннарның албан арыннарындан алган.
“Шын №2 2025 чылдың январь 22