| Улуг назылыгларга спорт |
Чылдан чылче улуг назылыглар аразында кадык-чаагай амыдыралды деткип, спорттуң аңгы-аңгы хевирлеринде хаара туттунган, культура-массалыг хемчеглерде идепкейлиг киржип чоруур улус көвүдеп турар апарган. Солуннуң бо үндүрүлгезинде шак ындыг идепкейжи хоочуннар Светлана Семёновна Седен биле Роза Ду-Хуовна Донгак-Лини таныштырар-дыр бис.
Бо ийи хоочун Тываның туберкулёзка удур диспансеринге эгин кожа кады хөй чыл ажылдааш, хүндүлүг дыштанылгаже үнгеш, Кызыл хоорайда улуг назылыгларны спортче болгаш культура-массалыг хемчеглерже мөөңнеп турар “Деткимче”, “ЦОСП” төптерниң база “60 хардан өрү назылыглар” клувунуң идепкейлиг киржикчилери болуп турар. 48 чыл эмчи мергежилинге ак сеткилдиг бердинип ажылдаан хүндүлүг хоочун Светлана Седен 2024 чылда хүндүлүг дыштанылгаже үнгеш, Кызылдың Красноармейская кудумчузунда Пенсия фондузунуң чанында Улуг салгалды харылзаштырар төпче (ЦОСП) барып эгелээнин чугаалады:
– Бодум аныяамдан тура спортка хандыкшылдыг, культура-массалыг хемчеглерден чыда калбас турган болгаш, ол төпке чеде бээримге, шыдыраа, стол теннизи, фитнес, ушу, ыры, танцы дээш аңгы-аңгы бөлгүмнер ажылдап турар болду. Ол бүгү шупту халас. Оон аңгыда хоочуннарга аңгы-аңгы темаларга лекция, беседалар доктаамал эртип турар. Чижээ, банк ажылдакчылары биске келгеш, чаа чүүлдер дугайында тайылбырлап, бузурукчуларга мегелетпес дизе, чүнү билзе чогуурун чугаалап, дыка эки ужуражылгаларны чорудуп турар. Ол ышкаш байырлалдарда шупту чыглып алгаш, шайлаашкыннарны база организастап турар бис. Ол төпче барып турар хоочуннар боттарывыс күзеливис-биле кижи бүрүзүнден бир чылда 360 рубльди чыып турар бис. Бистиң барып турарывыс бо төптү Алла Кыс-ооловна Хурума дыка эки удуртуп турар.
Ушу бөлгүмүнче бижиттирип алгаш, ийи чыл дургузунда неделяда үш катап үзүктел чок барып тур мен. Бо бөлгүмнүң ийи дугаар бөлүүнче (бирги бөлүк база бир) бистиң үе-чергелеривис 12 кижи хаара туттунган. Тренер башкывысты Рита Ли дээр. Ол биске чүгле ушуну өөредиринден аңгыда, улуг назылыг улустуң кадыкшылы дээш сагыш човангыр, дыка эки сүмелерни бээр. Ушу секциязын эгелээр мурнунда, баштан бутка чедир дыка онза сула шимчээшкиннер, гимнастиканы чорудуп турары биске тааржыр-дыр. Бо спорттуң хевири кижиниң кадыынга онза салдарлыг дээрзин эскерип тур мен: баш мээзинге, тыныш органнарынга, чүстерге, хан-дамыр эргилдезинге, чүректиң шын ажылдаарынга, шыңганнар чымчадырынга дээш бүгү организмге дыка эки-дир. Ооң мурнунда ооргам шала аарыксаар турган, ам ийи чыл дургузунда чаңгыс-даа “Уё!” диведим.
Ушу барып турар улуг назылыглар дыка идепкейжи болуп турар. Буддизм шуулганының үезинде Арбатка болгаш “Азий диптиң төвү” тураскаалдар комплекизинге ушунуң чамдык аргаларын чыылганнарга көргүскен бис. Черле ынчаш өске-даа байырлалдарда база чонче үнгүлээр улус бис.
Оон аңгыда стол теннизин школадан тура сонуургаар болгаш, ам-даа ойнап турар мен. Республика чергелиг 70 хардан өрү назылыг улус аразынга маргылдааларга киришкеш, эрткен чылын 2 дугаар, бо чылын 3 дугаар черни ээледим. Бо төпте ырлап-даа, танцылап-даа турар-ла бис. Аңаа ырлап турумда, мени “Чырык күзел” деп ансамбльче чалаан. Ол ансамбль чогум бо төпке хамаарышпас, көңгүс аңгы. Ансамбль тургустунганындан бээр бо чылын 10 чыл болуп турар. Ооң удуртукчузу Доржу Монгушович Ак-кыс. Бо ансамбль-биле “Серебрянка” санаторийге ийи удаа концерт көргүскен бис.
База бир барып турарым Кызыл хоорайның Дружба кудумчузунда 1/1 бажыңда турар ТР-ниң Күш-ажыл яамызынга хамааржыр “Деткимче” деп төп база дыка онза. Ында ырлаар, танцылаар бөлгүмнерден аңгыда, йога, массаж база бар, психологтар кичээлдерни база эрттиргилээр. Массажтан аңгыда, шупту халас. Мен ол төпче неделяда 2 катап барып турар мен. Ынчалдыр неделяның шупту хүннеринде өскээр чардыгар чай чок, чүгле суббота, улуг-хүнде дыштаныр апаар-дыр. Бо төпке танцы бөлүүнче база барып турдум, оон ушу шактары-биле дакпырлажы бээрге, танцылавайн бардым. Ырлаар бөлүкче мени киирип каарга, 10 шаа үе-чергем-биле кожууннарже үнүүшкүннерни каш удаа кылган бис: Өвүр, Сүт-Хөл, Барыын-Хемчиктиң Кызыл-Мажалыкка, Чөөн-Хемчиктиң Чадаана хоорайга концерт программалыг төптүң специалистери-биле четкилээн бис. Бо чайын Арголик аржаанга ийи катап бардывыс. Бо төптүң ында дыка эки пансионады бар чорду. Бисти төптүң удуртулгазы Күш-ажыл яамызының берген автобузу-биле ынаар-мынаар сөөртүп турар. Колдуунда, кожууннарга баргаш, социал төптерге, улуг назылыглар интернаттарынга баар чордувус. “Деткимче” төптүң ырлаар бөлүүн баянга база-ла Доржу Ак-кыс үдеп берип турар, дыка-ла идепкейжи хоочун.
Ниитизи-биле шак мындыг улуг назылыг улуска көрдүнген Кызыл хоорайда төптер барынга дыка таарзынып турар мен. “Деткимче” деп төп, шынап-ла, бодунуң адын бүрүнү-биле бадыткап турар-дыр деп бодумнуң дуржулгамга көрдүм. Үе-чергелеримни база кыйгырар-дыр мен – деп, кадык-чаагай амыдыралды суртаалдап чоруур идепкейжи хоочун чугаазын доозуптарга, Роза Донгак-Ли дораан уламчылады:
– Мен Светлана Семёновна-биле чаңгыс черге дыка хөй чылдар дургузунда кады ажылдаан бис. Бо эмчиниң улуг эмчи сестразы болуп 45 чыл ажылдааш, 62 харлыымда хүндүлүг дыштанылгаже үнген мен. Ол ажылдап турган үевисте хөй-ниити ажылындан черле чыда калбас турдувус. Ылаңгыя культура-массалыг хемчеглерге, концерттерге, спортчу маргылдааларга идепкейлиивис кончуг турган. Школадан тура шупту чүвеге сонуургалдыг болгаш ол-ла идепкейжи чаңым соксаваан, шүлүк-даа бижиирин шенеп чоруур-ла мен.
Ажылдавайн баргаш, бодум ышкаш үе-чергелерим чыылган черлер – “60 хардан өрү назылыглар” клувунче, Улуг салгалды харылзаштырар төпче (ЦОСП) барып эгелээн мен. Кызыл хоорайывыста улуг назылыгларга көрдүнген клуб, төптер барык 10 ажыг бар. Ленин кудумчузунда 62 дугаарлыг бажыңның подвалында мээң барып турарым клуб тургустунганындан бээр 35 чыл болуп турар. Улуг назылыглар чыглып турар бо ийи черниң кайызында-даа культура-массалыг ажылдар удуртур база концерттерге чарлакчылаар даалгалыг мен.
“60 хардан өрү назылыглар” клувунче 14 чыл улай, демги төпче 3 чыл барып тур мен. Светлана Семёновна эмчи-биле кады ушу бөлгүмүнче барбышаан, фитнесче база бижидип алган мен. Ылаңгыя чайгы үеде ушуну Аныяктар сесерлиинге эрттирерге, дыка онза.
Фитнести улуг назылыгларга кончуг таарыштыр эрттирип турар тренеривисти Людмила Мөңгеевна Монгуш дээр. Сураглыг цирк артизи Оскал-оолдуң цирк бөлүүнге нарын гимнастиканы көргүзүп чораан артист кижи болгаш чиик адак, аныяксыы дендии. Бо кайгамчык тренеривис бисти танцыладып-даа турар-ла, мага-бот ээлгир, сиирлеривис чымчап, чүстер аарывазын дээш, дыка эки гимнастиканы-даа чорудуп турар. Фитнес болгаш ушунуң улгады берген улуска ажыы чүл дээр болза, кижиниң мага-боду, эът-кежи, сиирлери чымчаар, хан эргилдези эки ажылдаар апаарын эскерип турар бис. Шала күшпүе берген үе-чергелеривисти көөрүвүске, фитнестээш, ушулаан соонда, ам хертеш болгаш дыка сергек апаргылаан чорду. Ковид соонда шала баксырап турган бодум ушу, фитнес дузазы-биле кончуг дүрген сегип, дыка эки апарганымны билип тур мен. Кайызынче-даа неделяда үш катап барып турарымга, меңээ чедер чорду. Кадыкшылды быжыктырбышаан, үе-чергелеривис-биле аралажып чугаалажып алырга, сагыш-сеткил безин дыка чиик апаар. Фитнесче-даа, ушуда база 80 ажыг харлыг үш хоочун киржип турары шуут дыка онза. Бис, 74, 75 харлыглар, оларның чанынга “Уё. Оом-моом аарып тур” деп чугааланырындан безин эпчоксунар чордувус.
35 чыл болуп турар клубче ооң мурнунда чылдарда 40 ажыг кижи барып турган. Оларның аразындан хар-назыны улгаткылааш, чорупкан улус база хөй. Чылдар эрткен тудум бо клубту 60+, 70+, ам мырыңай 80+ деп адаар апарды. Бо хүнде клубта 10 шаа кижи арткан бис. 80 харлыг хоочунувус ушу барып турар, 87 харлыг хоочунувус концерттерге идепкейлиг киржип, ырлап, шүлүктеп-даа турар, 85 харлыг бир башкы хоочуннарга англи дыл кичээлин эрттирип турар. Бис оларның аразында аныяктар кылдыр санадып турар апардывыс.
Бистиң клубтуң киржикчилери колдуунда концерттер белеткеп, үнүүшкүннер кылып, хоорайывыстың аңгы-аңгы хемчеглеринге киржип турар. Программавыс ийи кезектиг: бирги кезээ– шериг-патриотчу темага тураскааткан, ийиги кезээнде Тыва чуртувусту алгап-мактаан ыры-шүлүк, танцы-сам кирип турар. Ырлаар бөлүүвүс бир аңгы, танцылаар бөлүүвүс база аңгы. Оларның сценаже үнер костюмнары дыка чараш болгаш номер бүрүзүнге дүүштүр даарадып ап турар, көрүштүг.
Оон аңгыда ында-мында мөөрейлерге база киржи бээр бис. Чоокта чаа Москвага болур мөөрейге киржири-биле 3-4 минута дургузунда чугаалаптар тыва тоолдан белеткээш, видеозун дүрген чорудуңар дээрге, “Алдын кушкаш” деп уруглар сеткүүлүнден бир тоолду 2 катап номчааш, 30 минута дургузунда уйнуктарым олуртуп алгаш белеткээш, тырттыргаш, Москваже чоруткан бис. Түңнели оон болур дээн. Бир-ле даалга алыр болзумза, ону дыка дүрген күүседир чаңым бо-ла меңээ дузалай кааптар.
Бо-ла бүгү спортчу болгаш культура-массалыг хемчеглерден аңгыда, бистиң улуг назылыг үе-чергелеривис ТШО киржикчилеринге камгалал четкилерни доктаамал кылып турар бис. Ам база эгелээр бис. Декабрь айга чедир 2 четкини дооскаш дужаар дээн бис.
Ниитизи-биле улуг назылыг-даа болзувусса, кылбас-тутпас чүвевис чок. Чүгле четтигип чоруур мындыг улус-тур бис. Боттарывыстың амыдыралда идепкейлиг чоруувус сагыш-сеткил чиик, сергек, хей-аът көдүрлүүшкүннүг болурунга дыка дузалыг болуп турар – деп, Роза Ду-Хуовна чугаалады.
74, 75 харлыг дээр арга чок аныяксыг, чугаа-сооду эвилең-ээлдек, чазык хүлүмзүрүг арнын долган хоочуннарның чугаазын дыңнааш, дүрген барып фитнесче бижидип алыр-дыр аа деп боданып чандым.
К. МОНГУШ.
Чуруктарны Светлана Седенниң, Роза Донгак-Линиң хууда архивинден алган.
“Шын” №40 2026 чылдың октябрь 15
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn