Төөгү чугаа
Кырыны тываларныӊ хүндүлээр утказы – аал, өг кадарчызы болзун дээр. Коданга чүве кирбезин дээш, хемдээш, хана бажынга азып алыр. Уруг-дарыы суг доктаавас азы ийи-чаӊгыс уругларлыг өглер кырыны хөлчок хүндүлээр. Ооң дугайында шаандагы мындыг тоол бар.
Кадайныӊ чаӊгыс оглу аӊнаар, ол аӊнааш-ла, олчалыг чанып кээр. Кожазында аалдыӊ оолдары үш алышкы база аӊнааш, олча чок болурлар.
– Кандыг кончуг хоранныг кулугур боор, өлүрүп каапкаш, олчазын, алгы-кежин ап алыылыӊар – дишкеннер.
Кежээ одаанга кедеп чеде бергеш көөрге, чаӊгыс оолдуӊ одаан долгандыр дөрт-беш-даа кижи олуруп алган шайлап, хөөрешкен органнар. Алышкылар каш-даа кежээ кедеп кээрлерге, оол чааскаан эвес болгаш турар мындыг.
Чаӊгыс оол бир-ле хүн одаанга келгеш, барбазын үжээрге, хүнезини төнүп турар болган. Холун суккаш, барбазын үжеп орарга, дөрт-беш хире кыры сөөктери барба дүвүнде чораан. «Авамныӊ хөктүүн, куу сөөктерни чоп суп турган кижи боор» дээн бодал-биле оларны уштуп октагылап-тыр эвеспе. «Чаа, шайлап алгаш, удуп чыдып алгаш, эртен-даарта чанар-дыр, алгы-кежим ам четчир» – дээш, одаан салып, шайлааш, удуп чыдып ап-тыр.
Демги алышкылар ам-на кедеп кээрлерге, оолдуӊ одаа ээн, боду удаан чыдып-тыр. Алышкылар чаӊгыс оолду өлүргеш, алгы-кеш олчазын үптеп алгаш, халдып чана берип-тирлер эвеспе.
Ынчап авазыныӊ камгалап чорзун дээш, суп берген кырыларын уштуп октагылапкаш, кады төрээн чүвелери чок оол амы-тынындан чарылган чүвеӊ иргин.
Кыры сөөгүн арыдыр хемдээш, ынаага бедидир азып алыр. Ол камгалал-достуруг уткалыг, аал өдээнче, өгже аза-бук кирбезин, багай чүве чайлап турзун дээн уткалыг.
Чарын
Тыва чон чарынны хүндүлүг сөөктерниӊ бирээзи деп санаар. Чарын сөөгүн кажан-даа октавас. Чарын дээрге төлге сөөгү болур. Ону отка өрттеткеш, көөр. Чарын салырда, ыяап-ла бөрттүг салыр.
Чарын дугайында төөгү чугаа
Бир хаанныӊ хопчу сарыг судуру мегелепкен-дир эвеспе. Хорадааш, ол судурун хемче киир октапкан-дыр. Хемге суг ижип турган богданыӊ бора ирти ону көрүп кааш, чипкен чүве-дир. Оон бээр-ле хойнуӊ чарыны төлге сөөгү апаргаш, чүвениң шынын айтыр, мегелевес апарган-дыр.
Чарын эъдин чааскаан чивес,
Чанында эжинге кара бодавас.
Чарын эъдин диштеп хемдивес, чүге дээрге ол төлге сөөгү болур.
Yттүг-чарын дугайында
Өгже аза-бук киирбезин дээш, үттүг-чарын сөөгүн эжик кырынга тускай доскуул аразынга азып каар чораан. Ол шажынчы ужур-уткалыг.
Тыва улустуӊ аас чогаалында, ылаӊгыя маадырлыг тоолдарында үттүг-чарын дугайында чүүл адыг-чарыш мөөрейлиг кезектерде кирип турар. Чижээ, чүс шарыныӊ чүъгүн өрттендир, тевенениӊ үдүн чире аткаш, үттүг-чарынныӊ үдүн өттүр адар…
/ М.А. Күжүгет «Тыва чоннуң мал-маганга хамаарыштыр сагып чораан ёзулалдары».
“Шын” №7 2026 чылдың февраль 26