Өвүрнүң Солчур сумузундан билдилиг башкы, кожууннуң улуг удуртукчуларының бирээзи Монгуш Чөкпекович Достай апрель 15-те 100 харлаар турганын оглу Виктор Монгушович Достай сактып чугаалаан.
Монгуш Чөкпекович Достай 1926 чылдың апрель 15-те Солчур сумузунуң Хам-Дыт деп черге 12 ажы-төлдүг малчын өг-бүле Чөкпек Көк-оолович биле Хандыжап Байыровна Монгуштарның дун оглу болуп төрүттүнген. Монгуш Достай өг-бүлениң улуу болгаш бичиизинден тура ада-иезинге улуг чөленгииш бооп, дуңмаларын ажаап-карактажып, ачазынга эр кижиниң ажылынга дузалажып, улуг эр болуп өзүп келген. Ачазы, авазы 1944 чылда Ада-чурттуң Улуг дайыны эгелээрге, Кызыл Шеригге дузаламчы кылдыр хөй санныг малды бергени дээш, ССРЭ-ниң Кызыл Тук ордени-биле шаңнатканнар. Сөөлүнде Хандыжап Байыровна Монгуш ССРЭ-ниң “Маадыр ие” медалын алган.
Монгуш Чөкпекович Кызылдың башкы сургуулунга өөренип тургаш, 1948 чылда Таракпан Күрзекеевна-биле (Сат) өг-бүле тутканнар. Башкы сургуулун дооскаш, аныяк башкылар Хандагайты, Солчур школаларынга чедиишкинниг башкылап, түңнелинде М.Ч. Достай ол школаларга директорлап ажылдап чораан. Ол үеде аныяк өг-бүле 3 ожук дажы дег оолдарлыг болганнар. Кожууннуң удуртулгазы салымныг аныяк удуртукчуну деткип, Партия дээди школазынче өөредип чоруткан. Монгуш Достай Партия школазын 1961 чылда чедиишкинниг дооскаш, кожууннуң партия райкомунуң суртаал килдизинге дуржулга алгыжеге чедир ажылдаан. Улаштыр 1965 чылдан 1972 чылга чедир партия райкомунуң 2 дугаар секретарынга ажылдап, шыңгыы негелделиг болгаш чоннуң хүндүткелин чаалап алган. Ол 1972 чылдың март 7-де берге аараан соонда, чырык черден чарлып чоруткан. Ажылдап чораан чылдарында билдилиг удуртукчу болгаш кожууннуң сайзыралынга улуг үлүг-хуузун кииргенин Өвүр чону база ажы-төлү сактырлар. Эки кылган ажыл – элеп читпес алдар дээн ышкаш, Өвүр биле Мөңгүн-Тайга баар оруктуң Бора-Шайга чедир хорумнуг берге черин Хам-Дыттың баары-биле чорударын ол сүмелээн турган. Ону орук чериниң даргазы Даваа Шинижович Монгуш ол хевээр күүседип кылдырган. Чон аразында бо орукту Достай оруу деп-даа адаарлар.
Монгуш Чөкпековичиниң улуг оглу Степан Монгушович Достай ачазын дөзээн, удуртукчу болур салымныг болган. Ол Красноярскының Көдээ ажыл-агый институдун 1966 чылда дооскаш, Өвүрнүң “Коммунизмче орук” колхозунга мал эмчилеп ажылдап эгелээн. Ол мал эмчизинге эртем ажылын камгалааш, ветеринария эртемнериниң кандидады болган. Өвүрнүң удуртулгазы салымныг ажылдакчыны 1974 чылда ВЛКСМ Өвүр райкомунуң 1-ги секретарынга томуйлаан. Улаштыр Новосибирскиниң партия талазы-биле Дээди школазын дооскаш, Өвүр, Тес-Хем кожууннарга кожууннуң күүсекчи комитет даргазынга база Тес-Хем кожуунуң райком партиязының 1-ги секретарынга ажылдаан. Удуртукчу ажылга туруштуун, билдилиин өөренип көргеш, Тыва Республиканың көдээ ажыл-агый сайыдынга томуйлаткан. Улаштыр Тыва Республиканың Чазааның Даргазының оралакчызынга, сөөлүнде Кызыл кожууннуң Төлээлекчилер хуралының даргазынга үр чылдар иштинде ажылдаан.
Ол аныяк чылдарында баскетболга, чадаг чарышка, хаактаарынга ынак болгаш аныяктарны спортче эвилелдээр ажылга киржип чораан. С.М. Достай – ветеринария эртемнериниң кандидады, Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы, РФ-тиң база кожа чыдар Моол күрүнениң хөй-хөй шаңнал-макталдарының эдилекчизи. Өөнүң ишти Билчеймаа Бады-Белековна Достай – дээди категорияның бичии чаштар эмчизи, РФ-тиң кадык камгалалының тергиини, Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы.
Достайлар дөрт ажы-төлдүг. Дун оглу Откун Монгушович Достай – билдингир тележурналист, артист, Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы. Өөнүң ишти Елена Евгеньевна Достай – РФ-тиң алдарлыг спорт мастери, Буян-Бадыргы ордениниң эдилекчизи, Олимпий оюннарының 1996 чылда Атлантага, 2004 чылда Афиныга киржикчизи. Оглу Салгал Достай – РФ-тиң спорт мастери.
Ийи дугаар оглу Омак Степанович Достай – дээди эртемниг юрист, Тыва Республиканың суд приставтарының даргазынга ажылдааш, амгы үеде Хакасияның суд приставтарының удуртукчузу, полковник. Хостуг хүрешке школачылар аразынга республиканың тиилекчизи чораан. Ийи кыс уруу – дээди эртемниг юристер.
Үш дугаар оглу Орлан Степанович Достай Тыва Республиканың саң-хөө сайыды болуп ажылдап чоруур. РФ-тиң Саң-хөө яамызының Хүндүлел бижии, Тыва Республиканың “Шылгараңгай күш-ажылы дээш” деп медальдың эдилекчизи. Баскетболга, бокска хандыкшылдыг. Дөрт уруглуг. Дөрт дугаар уруу Айлаң Степановна Достай – дээди эртемниг экономист, республиканың статистиказында килдис эргелекчизи. Бир оолдуң, бир кыстың ынак авазы.
Монгуш Чөкпекович Достайның 2 дугаар оглу Александр Монгушович Достай – Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы, РФ-тиң база Тыва Республиканың спорттуң тергиини, РФ-тиң улус өөредилгезиниң хүндүлүг ажылдакчызы, дээди эртемниг күш-культура башкызы. Күш-культура башкылап, 45 чыл ажылдаан. Кожууннуң шыырак спортчузу, янзы-бүрү спортчу хемчеглерге кожууннуң адын бедик деңнелге тудуп чораан. Ылаңгыя тыва хүрешке, самбога, баскетболга, хаактаарынга тиилеп, шаңналдыг черлерни ап чораан. Өөнүң ишти Светлана Кыргысовна Достай – дээди категорияның математика башкызы, РФ-тиң улус өөредилгезиниң тергиини. Стол теннизинге, хол бөмбүүнге республика чемпиону. Өг-бүлениң 5 ажы-төлү шупту дээди эртемниг билдингир спортчулар. Оглу республиканың хол бөмбүүнге хөй удаа чемпион. Үш дугаар оглу Виктор Монгушович Достай – Россияның алдарлыг тренери, Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы, “Шылгараңгай күш-ажыл” медалының эдилекчизи, РФ-тиң өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы, РСФСР-ниң спорт мастери, Өвүрнүң спорт школазының директору. Ол ССРЭ-ниң, РФ-тиң национал база спортчу хүрештерге 25 спорт мастерин белеткээн. Оларның аразында бир делегей чергелиг спорт мастери, ССРЭ-ниң база РФ-тиң хостуг хүрешке чемпионадының мөңгүн база хүлер медальдарының эдилекчизи Орлан Чотпаевичч Монгуш. Улуг чедиишкинниг Россияның алдарлыг спорт мастери, 28-ки Олимпий оюннарының киржикчизи (2004 чылда Афиныга), делегейниң, Европаның, Россияның хөй дакпыр чемпиону Л.Б. Ооржак база оон-даа өскелер хамааржырлар. Өөнүң ишти Антонида Петровна Достай – РФ-тиң болгаш ТР-ниң өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы, математика башкызы. Өг-бүле ийи оолдуг. Улуг оглу Айдың ачазын дөзеп, “Тыва Республиканың алдарлыг тренери” болган. Бичии оглу Аяс – каайлы ажылдакчызы.
Амгы үеде Монгуш Чөкпекович Достай чораан болза, 100 харлаар турган. Хөй ажы-төлү ону сактып чорууру улуг чоргаарал.
/ Алексей ЧАМБАЛ-ООЛ, күш-ажылдың хоочуну.
Чуруктарны өг-бүлениң архивинден алган.
“Шын” №18 2026 чылдың май 14
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...