Бурунгу грек шүлүкчү – басня бижикчизи Эзоптуң дыл дугайында баснязы дыка хөй салгалдарның сонуургалын хайныктырып, амдыгаа чедир үнезин чидирбээн. Ол дылдың эки-багай талаларын делгереңгейи-биле бижип каан. Дыка хөй улус басняны номчуваан-даа болза, Тываның В. Көк-оол аттыг национал хөгжүм-шии театрының 1990 чылдарда салганы Г. Фигерейдонуң «Кул» (сөөлүнде ады «Эзоп» апарган) деп шиизинден сактып артканы чугаажок. Философ Ксанф ооң бодунга болгаш аалчыларынга делегейде эң-не эки чемден кылып эккээрин дилээрге, Эзоп дыл хайындырып эккээр. Таанда-ла, дыл ол хире эки бе деп ылавылаарга, дылдың бар-ла турган эки чүүлдерин тө каап бээр. А ооң соонда эң-не багай чем-биле аалчыларын хүндүлээрин дилээрге, база-ла дыл эккээр... Ол шиини кым сакты-дыр?
Делегейде эң эки чүве – дыл деп Эзоп бадыткаан. Чүге дээрге дылдың дузазы-биле кижилер чүнү-даа кылып шыдаар:
▶ Улуг-улуг хоорайларны тудуп, чоннарның культуразын сайзырадыр;
▶ Бот-боттары аразында тайылбырлажып тургаш, берге айтырыгларны үзе шиитпирлептер;
▶ Амыр-менди солчуп, бир-ле чүвени дилеп, берип, буруузунуп, өршээп, дилеглерни күүседир;
▶ Маадырлыг чоруктар кылырынче идиг берип, сорук киирер, хей-аъдын бедидер, алгап-мактаар, эргеледип-чассыдар, ынакшылын илередир.
Эзоптуу-биле делегейде эң багай чүве – база-ла дыл, чүге дээрге:
▶ Дылдың хайы-биле кижилер аразында маргыжар;
▶ Бирээзи өскезин куду көрүп сөглээр, хомудадыр;
▶ Дылдың дузазы-биле авыяастап, чашпаалап, мегелеп, кажарлап мөлчүүр;
▶ Дылдың «ачызында» кижилер дайзыннар апаар: бир-ле кижиже, күрүнеже халдаарын күткүүр, төрел-аймактарны, чурттарны, күрүнелерни чылча шаап, хоозурадып кааптар;
▶ Дыл кижилерниң амыдыралынче каржы чорукту болгаш ажыгны эккеп турар, кижилер бот-боттарынга бүзүрешпес, каралыг болуп, багай сеткилдиг апаар. Каржы сөстер кижиде бүзүрелди, идегелди, ынакшылды өжүрер болгаш хилинчек-човулаңга чедирер.
Бурунгу грек шүлүкчү – басня бижикчизи Эзоптуң дыл дугайында бодалдары бо хүннерде-даа үнезин чидирбээн. Сөстүң күжү, мерген угаан ол хире-дир.
Чурукту ГигаЧатка чуруткан.
“Шын” №11 2026 чылдың март 26