10-дан хөй ажы-төлдү бодарадып, төлептиг кижилер кылдыр кижизидип чорууру дээш, Россияның Президентизиниң Чарлыы-биле «Маадыр ие» деп бедик атты Тываның мурнундан бир дугаар чаалап алган, «2025 чылдың өг-бүлези» Бүгү-российжи мөөрейниң «Хөй ажы-төлдүг өг-бүле» номинациязының тиилекчизи Айнааш Владимировна Ондар – бөгүнгү аалчывыс. Ол 12 уругну чырык чер кырынга чаяаган авыралдыг ава, 8 кыстыг, 4 оолдуг чоргаар ие, бир уйнуунуң эргим кырган-авазы. Айнааш Ондар – Кызылдың 9 дугаар гимназиязының ада-ие комитединиң эң идепкейлиг кежигүнү, хөй-ниитижи, спортчу, салым-чаяанныг ава. Ол уруг-дарыын дескизи-биле сайзыраңгай кижилер кылдыр өстүрүп чоруур. Ажы-төлүнүң Тывада школазы хамаанчок, улугларының Санкт-Петербург хоорайда өөренип чоруур өөредилге черлериниң удуртулгазы-биле быжыг харылзааны тудуп, чалаттырып чоруур үлегерлиг ава.
– Айнааш Владимировна, бодуңарны таныштырып көрүңерем. Каяа төрүттүнген, өскен силер? Өөреникчи Айнааштың элээди үези канчаар эрткен ирги?
– Алыс бодум Чадаана чурттуг мен. 1-ден 11-ги класска чедир өөренген төрээн школам – Чадаананың 2 дугаар школазы. Класстың эң идепкейжизи турганым-биле школага болуп турган шупту хемчеглерге киржир турдум. Клазым башкы- зы – Самбала Елена Эрес-ооловна. Башкым-биле харылзаамны ам-даа үспейн, эдержип чоруур мен. Өг-бүлевиске кандыг-бир дуза, деткимче херек апаар болза, бир дугаарында башкым холун сунуп чедип кээр. Мээң ажы-төлүмнү бодунуң уруглары ышкаш чоок көрүп, эргеледип чассыдар. Школачы үелеримде дыка шимченгир, кайгал уруг турган мен. Ынчангаш тенектенип: «Өзүп келгеш, мафиози болур мен» – дээримге, кады ойнаар кудумчум уруглары дыка магадаар турган. Шуут шынап мафия баштап болур кижи кылдыр санап турганнар. Ол сөстүң ханы утказынче-даа сиңникпейн, хоойлу-дүрүмге тааржыр-таарышпазын-даа сайгарбайн, мээң баштыңчы шынарымны үнелеп турганнары ол-дур ийин. Херек кырында хирург эмчи болуксап чораан мен. Ол күзелим бүтпээн, ынчалза-даа аңаа черле хомудавас мен.
– Өөңер ээзи-биле кажан таныжып алган силер?
– Школаны доозупкаш, эмчи болур күзелимни чедип алыр сорулга-биле дужаагаш, кирип шыдавайн барган мен. Ам канчаар, халас үе эрттирер эвес дээш, Чадаанада 6 дугаар профтехучилищеже кирип алдым. Аңаа бухгалтер кылдыр өөренип чоруп турумда, чаңгыс кудумчуга кады ойнап өскеним Монгуш Олимпий шеригден чедип келген. Ол 9-ту дооскаш, база-ла ПУ-6-га өөренгеш, шеригже чорупкан турганы ол. Кады ойнап өскен-даа болзувусса, аравыска кандыг-даа харылзаа турбаан, чүгле харын мен бүдүү сонуургаар чораан мен. Чүге дээрге ол спортка хандыкшылдыг: хүрежир, бокска кончуг, уран чүүлге салымныг турган: гитаралаар, ырлаар. Салымывыс болганы ол ыйнаан – чалыы чүректеривисти каттыштырып, таныжа берген бис. 2002 чылда улуг оглувус көстүп келген. Күдээ, келин кылдыр үнчүп-киржип каапкаш, кады чурттап эгелээн бис. 9-ку класска өөренип турумда, авам чок апарган болгаш, улуг угбамның ажаалда-тежээлдезинге барган мен. Угбам меңээ улаштыр өөренирин сүмелээрге, 10 дугаар профессионал училищеге программист кылдыр өөренип кирип алдым. Аңаа 2 чыл иштинде өөренип чоруп тургаш, улаштыр кыс уруг божуп алган мен. Өөм ээзи ажылдавышаан, уруун албышаан, меңээ кээп, эмзиртип ап чоруп тургаш, доостуруп алган. Аныяк улуска Чадаанага орта ажыл тывылбас болурга, найысылалче дедир эглип кээп, дачалардан ээлээр бажың тып алгаш, чурттап кирипкен бис. Өөм ээзи сварщик кижи болгаш, кол ажылындан аңгыда, хостуг үезинде кыдыындан чагыглар кылып, акшаны шору ажылдаптар кижи. Шак-ла ынчаар мен уругларым азырап, өөм ээзи ажылдап амыдырап олурувуста, уругларым немежип-ле орган. Угбам мырыңай кончуп, улаштыр божуурун хоруп эгелээн. Мен оюн-баштак аайы-биле удурланып, чаңгыс аай Маадыр ие болур кижи мен деп өжежип олурар мен. Аразы ийи-ийи хар кылдыр улай-улай божуп олурумда, уруг-дарыывыс 7 чеде берген. Аксым-биле бодумну шаңнап алганым ол-дур деп бодапкаш, чаңгыс аай 10 уруглуг болганы дээре деп шиитпирлеп алдым.
– Айнааш Владимировна, чогум каш ажы-төлдүг болуксаар турдуңар? Өөңер ээзи-биле бодалдарыңар дөмей турган бе?
– Оолдуг, кыстыг болуксаар чораан мен. Ийи ажы-төл чедер, аргажоктан болдуна берзе, үш дугаары база ажырбас, оол-кызы хамаанчок деп бодап чордум. Дөрт болгаш оон хөй ажы-төлдүг апаар мен деп шуут бодаваан мен. Чаптанчыг ажы-төлүм саны 9 чеде бээрге, Россияның «Маадыр ие» деп улуг шаңналынче Күш-ажыл болгаш социал политика яамызы документилер чыып эгелээн. Мырыңай үш чыл дургузунда чыып келген бис. Ачавыс акша-көпеекти четчир кылдыр кызып ажылдаар, мен уругларым азыраар, оларның өөредилгезин хайгаараар, школа-биле харылзаа тудар – мындыг-ла хүлээлгелерлиг апарган бис. Улуг оглумнуң клазынга 11 чыл иштинде Ада-ие комитедин даргалааш, улаштыр уруумнуң клазынга 9 чыл иштинде, оон 3 дугаарывыстың клазынга дээш-ле назынымда Ада-ие комитеди даргалап чор мен. Школаның база Ада-ие комитединиң идепкейлиг кежигүнү мен. Ажы-төлүн эки кижизидип чоруур үлегерлиг өг-бүле дээш шаңнадып-ла чоруур бис. Үргүлчү «Авам, ачам база мен – спортчу өг-бүле бис» деп мөөрейге, уран чүүл талазы-биле мөөрейлерге киржип-ле чоруур бис. Өөм ээзи база уруг-дарыынга дыка ынак, оларның школачы амыдыралында хемчег бүрүзүнге четтигип киржип чоруур, черле үспес. Чаа-ла чурттап эгелеп турувуста-ла: «Кашты шыдаар-дыр бис, ынча уруглуг болур бис» – дээш, аксынга ээ болганы ол-дур. Ол Шемиге малчын аалга өскен болгаш, бурунгу ужурлар, ёзу-чаңчылдарны дыка билир, меңээ өөредип каан чүвези-ле хөй. Боттанып, тыптып келген чаш төл амызынга чедери дээрге эң улуг хүрүм деп санап чоруур бис. Чүдүлге-сүзүктүг улус болгаш, бурганның ээ көргени-биле хөй ажы-төлдү бодарадып, доруктуруп, кижизидип чор бис.
– Ёзу-чаңчылдардан чүнү өөренип ап, сагып чор силер?
– Чажыргаш канчаар, билбес чүүлүм хөй турган. Өөм ээзи айтып берип өөреткени ол-дур. Чүнүң-даа мурнунда өгнүң херээжен ээзи от-чаяачызын хүндүлээр, хайындыргаш, эскен шайының, кылган чеминиң үстүн одунче өргүүр ужурлуг. Тос-карак деп чажыг ыяжын база эдилеп чоруур мен. Эртенниң-не шайым үстүн, ак сүдүм оран-таңдымче өргүп, чалбарып, ажы-төлүм эки чорзун деп диленип, аас-кежиктиг чурттап чоруурум дээш четтиргеним илередип чоруур мен. Ам бо хүнде чаңгыс-ла дилээм – тускай шериг операциязында ынак эжим, уругларым адазы, харылзааже үнүп кээп, бисче долгапкаш, ээп чанып кээр болзун деп чүгле мону-ла дилеп, чалбарып чор мен.
– Айнааш Владимировна, улуг оглуңар база ТШО хоочуну, өөңер ээзи база бо хүннерде мурнуку одуругда-дыр, адашкылар мындыг шиитпирни кажан хүлээп алган ирги?
– Улуг оглум школаны чедиишкинниг дооскаш, шериг албан-хүлээлгезин эрттирери-биле аъттаныпкан. Бир-ле катап долгап келгеш, керээ чарып алганын дыңнатты. Ынчан тускай шериг операциязы эгелевээн, сураа-даа чок турганы ол. Бир долгап келгеш, сургакчылаашкын чорупканын чугаалады. ТШО эгелей бээрге, сагыш-сеткил дүвүреп, ыглап-сыктап, чалбарып-тейлеп-ле эгелээн мен. Эңдерик аъш-чем белеткээш, чорудуптарывыска, өөрүп четтиргенин илереткен медээ келген. Чогум оглувуска четпээн болган. Чүге дээрге ол үеде балыглангаш, госпитальга чыткан болду. Эмнээшкинни эрткеш, чанып келгеш, орта удуп шыдавас, бичии дааштан-на сырбаңайнып, тура халып-ла турар кээргенчии кончуг апарды. Кижи оглун канчап ынчаар көрүп олурар боор, черле өде-чара маңнаар, билбес чүвем чок, үргүлчү документ-саавыр, саазын ажылы кылып, сайгарып чоруур кижи болгаш, оглум-биле кады чорупкаш, оглумнуң керээзин үстүрүп кааптым. Чаңгыс эвес, мырыңай 3 чылга чарып алган болду. Ынчаар-ла шерииниң арткан бир ай биле каш хонуун төндүр бараан болгаш, чанып келди. А ачавыс 2023 чылда аъттаныпты. «Кижиниң чаш оглу чүү деп кончуг чүреккир болуп, операцияга киржип чытканы ол, ашак кижи канчап анаа олурар боор, мен база барып көрүптейн, кадай» – дээш, чорупкан. Ынатпазымга-даа, оглунуң эрткен оруунуң кыйгызы күштүг болган. Оглувус Зоригто Монгуш бо хүнде тускай шериг операциязының хоочуну-дур. Суворов медалының эдилекчизи. Уругларым адазы Олимпий Алексеевич биче лейтенант эргелиг. Ам-даа шериг операциязында киржип турар. Сөөлгү катап октябрьда шөлээлеп келгеш барды. Харылзааже үнмээнден бээр 5 ай чеде берди. Ажы-төлүм аксының кежии бар, ачавыс онча-менди-ле болзун деп чалбарып-ла чор мен. Бүзүрелим дыка улуг, чогум сеткилимден дыка дүвүревейн тур мен, ажырбас, эжим черле бир хүн харылзааже үнүп кээр, чанып кээр.
– Улуг оглуңар ам чүнү кылып турар ирги?
– Шеригден халажып келгеш, Тываның информация технологияларының техникумунга «программист» мергежилди чедип алды. Улаштыр-ла Санкт-Петербург хоорайда Онза байдалдар яамызының дээди өөредилге черинче киирип алдывыс. Бир дугаар курска-ла оглум таныштыг апаргаш, келин кылдыр эдертип эккелген. Оларым бисти кырган-ава, кырган-ача кылып каан. Уйнуум биле хеймеримниң аразы чүгле үш ай. 12 дугаар кызывыс бир хар чеди айлыг. Оглум ам 3 дугаар курста өөренип турар, бот-өөредилге салбырынче шилчидип алган. Ашак-кадай эгезинде Ээрбекке кыштаг кылып ап, ийи инек, он өшкү садып ап, мал ажылын сонуургап эгелээн турдувус. Чоорту ол кыштагны садыпкаш, күрүне деткимчези-биле Каа-Хем девискээринде чаа кыштаг тудуп, бүгү дериг-херексел-биле чүмнеттинген трактор садып ап, мал чемин эңдере белеткеп алыр аргалыг апардывыс. Бо ажыл-агыйны оглум Зоригто кылып турары ол-дур. Оглум шылгалдалар дужаап, сессиязын хаап чоруптарга, инектеривисти оорлап аппарган. Дем-биле кошкаш кыннырга, берге-дир дээш, дуңмаларымны база эккеп алдым. Ам инектер садып алыр бизнес-план кылдырып ап, ам база федералдыг программага киржир деп белеткенип тур бис.
– Оон бичиилери кайда-кайда өөренип турарыл?
– База-ла Питерге эмчи колледжизин дооскаш, олчаан ында ажылдап чоруур уруувус бар. Үш дугаар оглувус база Питерде өрт өжүрүкчүзү – камгалакчы кылдыр өөренип турар. Бо оглум база Онза байдалдар яамызындан 2 медаль-биле шаңнаткан. Бирээзин Кызыл шөлге Тиилелгениң парадынга киришкен дээш алган. Дөрт дугаар уруум Питерге өөренип турда, Дагестандан эжи уруг бодунуң чуртунче кады шилчиттирип алгаш, ол чараш черде өөренип турар. Келир үениң акушер-гинекологу. Оон бичиилери амдан эгелеп каяа кандыг мергежил чедип алырын чугаалап, сорулганы салып турар улус: стюардесса, дизайнер, полицейжи... Шупту Питерже аъттаныр деп турарлар.
– Нева хемниң эриинде чараш хоорай канчап сорунзалыг апарган чоор? Акызы, угбазы орукту ажыткан-дыр аа?
– Ында чажыт чүве-даа чок: бажыңывыс бар. Бүгү назынында Чадаананың «Северянка» хереглекчилер ниитилелинге ажылдап каан кунчуум ында квартиралыг. Ол хөөкүй бистиң уругларывыс-биле кады чурттап олурар. Хөй ажы-төлдүг оглун деткип, бистиң улуг уруувуска белек кылдыр ол шимчевес өнчүзүн өргүпкен болгай.
– Сөөлгү үеде кунчуглар болгаш келиннер аразында нарын, берге харылзаалар дугайында дыка хөй хомудалдарны интернет четкизинден номчуп турар болгай бис. Силер кандыг келин силер?
– Мен кунчуумга ынак болгаш дыка хүндүлээр мен. Хөөкүй чоокта чаа инсульт база эртип чыткан. Кадыынче сагыш салып, үргүлчү эмчиледип чоруур мен. Машинамга олуртупкаш, эмнелгелер кезип, ол-бо кабинеттерже оочурлап маңнап, чедипкеш, кирип-ле турар мен. Чамдык эмчилер авашкылар деп бодаар. Кенни боорумга, магадаарлары-даа бар. Кунчуум база меңээ дыка ынак. Уруг-дарыывыска база ынаа аажок. Пенсиязын алган санында чигир-чимис садып чиир кылдыр акшазын чорудуп-ла чыдар.
– Машинаны бодуңар мунар силер бе?
– Ийе. Шагда-ла автошколага өөренип, машина мунар эргени алган мен. Хөй ажы-төлдүг улуска машина чокта берге боорга, 7 олуттуг чиик машинаны чээли-биле садып алган бис. Эртенниң-не, кежээниң-не ажы-төлүмнү бодум школа, садикче, бөлгүмнер, секцияларынче аай-дедир сөөртүп турар мен. 6 класс оглум Артас Санааның спорт школазынче халас барып турар. Школа назыны четпээн уругларым база шупту уруглар садынче барып турар. Чүгле хеймеримни ам-даа чаш-тыр дээш, бодуп аппарбайн тур мен. Сураглыг мөгениң школазынче оглумну Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг киирип каан, ол дээш өөрүп четтиргенимни илередип ханмас мен.
– Чүгле оглуңарга хүреш делегейинче орукту ажыдып берген эвес болгай. Үш өрээлдиг квартира база белекке берген деп билир бис. Ынаар чурттап кире бердиңер бе?
– Дыка улуг белек, улуг өөрүшкү, буян-кежиивис ТШО маадырлары деп чаа кудумчуда чаа тудугларда 3 өрээлдиг квартира ол-дур. Бо хүннерде иштики ажылдарын, косметиктиг септелгезин кылып турар. Оон эт-септи салыр. Болу бээрге, көжүп кирер бис. Амдыызында солагай талакы эриктиң дачалар ниитилелинде бажыңывыста чурттап олурар бис. Шагда-ла чер өртээ беш муң акша турда, садып алган черивиске бажың тудуп алган бис. Чеже-даа хөй болзувусса, бажыңывысты бичии, тар деп далдавас бис.
– Аас-кежиктиг өг-бүле болурунуң чажыды чүде ирги, Айнааш Владимировна?
– Кайда-чүде кижи билбес, кижи тыппас эртине-шуру эвес, а чүгле ашак-кадай ийи кижиниң бот-боттарын билчип, амыдыралдың бүгү талазын: өөрүшкүнү-даа, муңгаралды-даа деңге эртип, уруг-дарыын кезээде деткижип, бот-боттарынга дузалажып, болчуп чоруур кылдыр өөредип алырында. Черле арага-дары-даа ишпес кижи мен. Авам база ишпес чораан. Эзирик кижилер аас-кежиин оскунуп ап болур айыылдыг болгай.
– Өг-бүлеңерниң хажык чокка сагыыр чаңчылдары кандыг ирги?
– Кижи бүрүзүнүң төрүттүнген хүнүн демдеглээр бис. Он дөрт кижиниң төрүттүнген хүннери улажып-ла каар. Чылдың 12 айының чүгле январь биле октябрь айларында байырлавас бис. А арткан айларда дакпыр-дакпыр бис. Он ийи уруг 12 янзы аажы-чаңныг. Колдуунда шупту оожум, топтуг.
– Ачазының уруу, авазының оглу деп үлежип алыр улус чоруур болгай. Силер кандыг-дыр силер?
– Чогум ынчаар аңгылап, үлешпес бис. Шуптузунга ынакшылывыс дең. Ынчалза-даа 4 класс кыс уруувус ачазынга кончуг ынак, кады удуур. А 4 харлыг оглум меңээ ынак. «Я люблю тебя, мама» – деп-ле турар.
– Уругларыңар орустаар бе?
– Орустаар-даа, тывалаар-даа. Төрээн тыва дылын черле утпазын дээш, өг-бүлевисте тывалап чугаалажып турар бис. Шупту арыг тывалаар. Орустаары база эки. Ачавыс тыва аас чогаалын дыка билир: тывызыктар, үлегер домактар, кожамыктар дээш-ле. Уругларынга база өөредир.
– Өг-бүлеңерниң дыка дүрген кылып чиптер ынак чеми чүү ирги?
– Далган үскен быдаа. Манчы, буузага база дыка ынак бис. Шупту демнежипкеш, дыка дүрген кылып чиир бис.
– Аныяк аваларга ажы-төл өстүреринге хамаарыштыр чүнү сүмелээр силер?
– Аргалыг болза чүгле эмиг сүдү-биле азыраар болза эки. Ие кижиниң эмииниң сүдүнге чедер чүве чок. Мен 12 уруумнуң шуптузун бодум эмзирип өстүрген мен. Бичиизинден-не адактап өөредир болза эки. Памперс, хаггис деп амгы үениң ырыктааштарын кедирген ажыы чок. Чаш кижиниң эът-кежи быштып, эпчок байдалдарны тургуза бээр болгай. Оон аңгыда сидиин, кадыг албанын тудуп шыдавас, хамаанчок салып турар уруглар кылдыр өзүп кээр болгай.
– «Маадыр ие» деп бедик аттың үнези кайы хире-дир?
– Дыка улуг чоргаарал болгаш харыысалга-дыр. Ай санында алыр 76,5 муң акшазы база дыка улуг дөгүм болур чорду. Ай эгезинде социал төлевирлерни алгаш, 21 хүнүнде ол акшаны аптарга, ажы-төлдүң идик-хевин чүмнээринге чедер апаар. Үргүлчү хемчеглерге киржип чоруур идепкейлиг улус болгаш, 14 кижиге чаңгыс аай хеп садып, даарадып кедип чоруур бис. Шуптузунга четтигип-ле, киржип-ле чоруур мен. «Россияның идегели» деп Херээженнер эвилелиниң кежигүнү мен. Яамы, ведомстволарның хемчеглерин үспес чордум. Өске өг-бүлелер база киржип, шаңналдарны алзын дээш, Россияже катап-катап киржип турбас чордувус.
– Эш-өөрүңерниң кандыг эжи силер?
– Авазы-биле дөмей мен. Миннип кээримге-ле, арга-сүме кадып турар мен. Документилер сайгарарым кончуг болгаш, эштеримден черле анчыгзынмайн, билир-ле чүвемни шуптузун айтып бээр чордум.
– Аймааңарда тыва эвес, өске омактыг кижи база бар хевирлиг аа?
– Ийе. Кырган-авам коми кижи, авамның авазы. Кырган-ачам аныяанда Улан-Удэге шериг эрттирип тургаш, чараш кыс-биле таныжып турган. Халажып чанып келгеш, ынак кызы чокта черле хоржок хире боорга, дедир аъттаныпкаш, чеде бээрге, мээң авамны божуп алган эмнелгеде чыдар болган. Оон үндүргеш, Тывазынче эккеп ап, бүгү назынында кады чурттап каан. Кырган-авам арыг тывалаар. 80 харлыында чок апарды. Мындыг кырган-авалыг болгаш, бис – авамның алды ажы-төлү – тускай чараш болган бис. Бодум мактанмайн тур мен, мээң өөм ээзи ынча дээр кижи чүве. Ол хирезинде эң чаражы мээң кадайым деп мактаныр. Мени камнаар, кээргээр, удуп дыштан деп чагып-ла турар. Ол хирезинде мен удуп-даа чытпас мен, уруг эмзирип чыткаш безин черле удувас мен. Бирде мында, бирде дүгде ажыл-амыдырал айтырыглары шиитпирлеп, халып-ла чоруур – бүдүжүм черле бо-дур.
– Тургузукчу күш-ажыл болгаш өг-бүле чылында күзелдериңер бүдер болзун, өг-бүлеңерниң өлчей-кежии үзүлбес болзун.
– Өөрүп четтирдим, йөрээл доктаазын!
/ Надежда КУУЛАР.
Чуруктарны өг-бүлениң хууда архивинден алган.
“Шын” №8 2026 чылдың март 5
