Эрткен үндүрүлгевисте найысылал Кызылга бо чылын кылдынар чаартылгалар дугайында каксы бижээн-даа болзувусса, ам ногаанчыдылга ажылының дугайында тодаргай тайылбырны бээрин Кызыл хоорайның мэри Айдың Сарыглардан дилээн бис.
НАЗЫЛААН ТЕРЕКТЕР
Хоорайның мэриниң чугаазы-биле алырга, аныяк ыяштар олуртур болгаш газоннар кылыр улуг ажылды эгелээр мурнунда специалистер ыяштарның хыналдазын болгаш хөрзүннүң байдалын анализтеп көрген. Ыяштарның хөй кезии, ылаңгыя теректерниң назыны улгаткан дээрзин түңнелдер көргүскен — 50 ажыг чылдар өзүп турар кырган теректер илерээн.
— Бо ыяштар кызылчыларга болгаш найысылалдың аалчыларынга айыылды тургузуп турар. Ыяштарның уннары быжыг эвес. Чаагайжыдылга талазы-биле кылыр ажылдарны хоорайның чүгле эстетиктиг чаартылгазынче эвес, а чурттакчы чонунуң айыыл чок чоруун хандырарынче, ол ышкаш кедизинде барып, үр үеде турар таарымчалыг хоорай хүрээлеңин тургузарынче угландырган — деп, Айдың Сарыглар чугаалаан.
Хоорайны ногаанчыдары чүгле эстетиктиг айтырыг эвес, а кадыкшылга ужур-уткалыг айтырыг дээрзин база мэр демдеглээн. Хөй чылдар дургузунда теректер чөөгүнге аллергия чидиг айтырыг болуп артпышаан. Чурттакчы чон-даа, найысылалдың аалчылары-даа чаңгыс эвес удаа хомудалдарны киирип турган.
Ол ышкаш мэрниң тайылбыры-биле алырга, орукка айыыл чок чорукту хандырары-биле чаңчыл ёзугаар элезин чажар ажылдарны чорудуп турар. Ооң түңнелинде дыка хөй бок чыглып, хөрзүнге багай салдарны чедирип турар.
— Харалаан, кара хөрзүннүң дүжүткүр каъды эвээжээн, ынчангаш реминерализация (хөрзүннүң онзагай шынарларын болгаш дүжүткүрүн катап тургузарынче угланган ажыл) чорудары негеттинип турар, тодаргайлаарга, дүжүткүрүн улгаттырары-биле чаа хөрзүн эккеп кудар. Ол талазы-биле белеткел ажылдары шагда эгелээн. Өске черге эки ижиге бээр болгаш көрүштүг, улуг ыяштар садып алыр талазы-биле керээлерни чарып турар бис.
Ооң-биле чергелештир оруктар калбартыр ажылдар база эгелээн. Транспорт көвүдеп турарындан найысылалдың оруктарынга улуг чүък болуп турар дээрзин Айдың Сарыглар демдеглээн. Автотранспорттар тырлып, «пробкалар» тургуза бээр чидиг айтырыгны шиитпирлээрде, комплекстиг арга херек.
— Чамдык ыяштарны турар ужурга таварышкан бис, ооң ачызында оруктарны калбартыр, тодаргайлаарга, ийи дилиндектиг орукту дөрт дилиндектиг кылдыр улгаттырар. Чижээлээрге, Ленин кудумчузунда амгы үеде орук ажылдары чоруп турар. Оруктар калбартырындан аңгыда, чолаачыларга таарымчалыг байдалды тургузары-биле, оң талазынче ээр оруктарга немелде «карманнар» кылыры база планнаттынган — деп, мэр чугаалаан.
Кырган ыяштарны чок кылыры болгаш магистральдар калбартырынга хамааржыр түр үениң бергелери турбуже, хоорайның эрге-чагыргазы, амгы үениң ландшафт чаагайжыдылгазын ажыглап тургаш, найысылалдың ногаан фондузун бүрүнү-биле катап тургузарын магадылап турар. Бир ай эртерге, хоорайның чурттакчылары улуг ногаанчыдылга кампаниязының бирги түңнелин көре бээр.
Ол ышкаш олуртур ыяштар шилилгезинче мэрия онза хынамчалыг болур.
— Уну быжыг ыяштар үр чурттаар. Ол дээрге шиви, хады-дыр. Бир-ле черге, чижээ, хуу бажыңнар девискээринге дижик, хадыңнар олуртур арганы база өөренип көрүп тур бис. Хоорайга чаңчылчаан чөөктүг ыяштар орнунга мөңгүн теректер олуртурун шиитпирлээн бис — деп, Айдың Сарыглар дыңнаткан.
Планда чүгле найысылалдың төп кезээн ногаанчыдары эвес, даңзыда Щетинкин-Кравченко, Кызыл партизан, Колхозная, Дружба, Московская кудумчулары, ол ышкаш доора магистральдар: Комсомольская биле Интернациональная кирип турар. Совет Тываның беш чылы аттыг стадионнуң база Цеченлинг хүрээзиниң девискээрин долгандыр чаа ногаан зона тыптып келир.
Ногаанчыдылга дээрге чүгле ыяштар олуртуру эвес, газонннар болгаш чечектер клумбаларын чаартыры база планда кирген. Чечектерни тус черде тарып турар дээрзин мэр чоргаарал-биле дыңнатты:
— «Кызыл хоорайның парк ажыл-агыйы» муниципалдыг албан чериниң теплицаларында чечектерни тарып турар. Чечектерни өскээртен сатпайн, чүгле үрезиннерин садып ап турар бис. Ол ажылдың үре-түңнели көстүп келген — март 8-те мэрияның ажылдакчылары херээженнерге тюльпаннар үлеп турган болгай. Ниитизи-биле хоорайның парк ажыл-агыйы бодунуң салган сорулгаларын күүседип турар. Өске хоорайларның мэрлери, коллегаларым-биле сырый харылзаалыг мен. Агаар-бойдузу бистии-биле дөмейлешкек Абакан, Новосибирск, Красноярск хоорайларның арга-дуржулгазын ажыглап турар бис.
Кызылдың мэри Тываның Арга-арыг болгаш бойдус ажыглалының яамызын онзагайлап демдеглээн.
— Бо чылын Арга-арыг болгаш бойдус ажыглалының яамызын таварыштыр дыка эки акшаландырыышкынны ап тур бис. Ооң-биле хоорайны ногаанчыдып, немей суггарылга техниказын база садып алыр аргалыг боор бис. Планда 4 техника садары көрдүнген. Харын-даа бо чылын ногаанчыдылга ажылын автоматчыдарынче кол базымны кылырын бодап тур бис — деп, Айдың Сарыглар чугаалаан.
Хоорайның ажыл-агыйларының курлавырында эргежок чугула техника бар: суггарылга машиналары, суггарар системалыг МТЗ тракторлар. Харын-даа коммунал ажылдар чорудар тускай техниканы ногаанчыдылгаже киириштирип болур дээрзин мэр демдеглээн.
ОРУКТАР БОЛГАШ ПАРКОВКАЛАР
Хоорайның мэриязы ТР-ниң Орук-транспорт ажыл-агый яамызы-биле сырый ажылдап турар. Бо чылын чаартыр объектилер даңзызынче хоорайның кол магистральдары кирген. Московская кудумчузунуң аэропорт оруунда участокту, Салчак Тока кудумчузун, Абаканская кудумчузунуң кезек черинге септелгелер болгаш калбартыр ажылдар манаттынып турар. Ол ышкаш чадаг кижилер кылаштаар оруктарже онза кичээнгейни угландырар.
— Орук ажылдары-биле чергелештир чамдык черлерге чаа тротуарлар кылыр, бар черлерни септээр. Чижээлээрге, Ленин кудумчузунуң тротуарларын брусчатка-биле шывар. Ол быжыг болгаш үр эдилеттингир материал-дыр. Асфальтыга бодаарга, брусчатканы септээри белен — деп, удуртукчу чугаалаан.
Бо чылын Кызылга делегей чергелиг буддийжи шуулган болуру билдингир. Ынчангаш элээн каш автомобиль парковкаларын тургузар болгаш септээр. Кызылдың Президентиниң кадет училищезиниң, "Сүбедей" спорт комплекизиниң чанынга база хоорайның төвүнге чаа парковкаларны тургузар. Автомашиналар тургузар немелде шөлдерни Кочетов кудумчузунда «Детский мир» садыг чанынга, Аныяктар өргээзиниң, ТывКУ-нуң ниити чуртталга бажыңының чанынга кылыр.
— Ленин кудумчузунда Тыва үндезин культура төвүнүң дужунда хостуг участок бар дээрзин билир бис, ынчангаш ону автомобильдер тургузар чер кылдыр ажыглаар бис. Чүге дизе ол кезек девискээрде машиналар тургузар черлер чок болгай. Оон ыңай планда Совет Тываның беш чылы стадион чанында парковканы септээри база көрдүнген.
НАЙЫСЫЛАЛДЫ ЧАРАШ ЧЕЧЕКТЕР КААСТААР
Бо чылын 6 девискээрни чаартыры көрдүнген: Лопсанчап 40 биле 43, Дружба 1А, Калинин 2А биле 2Б, Ангарский бульвар 25, ол ышкаш Убсу-Нурская 6. Ол дээрге уруглар ойнаар чаа зоналар, резин каъттыг чадыглар, биче архитектурлуг хевирлер, сандайлар, бок октаар урналар тургузары-дыр. Бо бүгүнү чурттакчыларның негелдези-биле кылыр. Ол бажыңнарның даңзызын Кызыл хоорайның Төлээлекчилер палатазы-биле кады тургускан.
Кызыл хоорайның парк ажыл-агыйында часкы-чайгы сезонга белеткел ажылдары кидин түлүк чоруп турар. Аңаа белеткелдер эрткен чылын күзүн-не эгелээн. Амгы үеде 3 немелде теплицада септелге ажылдары уламчылап турар. Ооң түңнелинде бо чылын чечектер өзүмнериниң саны элээн көвүдээр. Май айның төнчүзүнде найысылалдың девискээрлерин чараш чечектер каастаар.
— Теплицалар немежирге, ажылывысты калбартыр арга тыптып келди. Ам өзүмнерни өске саваларже чара олурткаш, хөй үнүш өстүреринге таарымчалыг апаар — деп, хоорайның парк ажыл-агыйының директорунуң оралакчызы Сылдыс Монгуш чугаалаан.
Сылдыс Монгуштуң чугаазы-биле алырга, амгы үеде теплицаның шывыын болгаш ханаларын быжыглаар база тускай чырыткызын кылыр ажылдар уламчылап турар, ол ышкаш чалдар тургузары, ооң-биле чергелештир хөрзүнүн база белеткеп турар. Каң кадык өзүмнерни көвүдедир өстүрүп алырга, бистиң кудумчуларывыска чараш чечектер хөй болур деп ол демдеглээн.
Теплица иштиниң чогуур температуразын тудары-биле ажылдакчылар дүн-хүн чок ажылдап турар. Суггарылга болгаш хөрзүннү минералдар-биле чемишчидеринче улуг кичээнгейни салган. Эрткен чылын специалистер кызыл виноград сывын шенеп тараан. Ол үнүш аңаа тааржып өскеш, чемижин бере берген.
Амгы үеде теплицада петуниялар, сальвиялар, бегониялар, катарантустар, цинерариялар, виолалар, колеус база бархатсыларның өзүмнери сантиметр хире бакылап эгелээн. Бо чайын янзы-бүрү өң-баазын чараш чечектер кызылчыларны өөртүр дээрзи билдингир.
А. СОЯН ажылдаан.
Чуруктарны ТМГ-ден болгаш «Кызылдың хоорай парыгының ажыл-агыйы» албан чериниң социал четкиде арнындан алган.
“Шын” №13 2026 чылдың апрель 9