Орук демдеглелдери
2026 чылдың январь 21-28 хүннеринде Тывадан 8 кижи Кыдаттың Пекин, Яншо, Гуанчжоуга аян-чоруктап чораан бис. Кыдатта чуртталга, шынап-ла, өске-дир деп чүвени суглуг караам-биле көрүп, судалдыг холум-биле тудуп, бүзүредим. Ам маңаа амы-хууда эскерген, көрген, билген чүүлдеримни каксы-даа бол, шорбалап каарын оралдажыр-дыр мен.
«Бээжинден үнген-не мен, бежен-алдан хонган-на мен» деп чиңчилерниң ырызында кирген, бурунгу тыва өгбелеривистиң Бээжин деп адаары Пекинге бис үш дүн ортузунда четтивис. Аалчылар бажыңынче баарда, аэропорттуң такси чолаачыларынга бардывыс. Ында чыскаалдыр тургулапкан таксилерниң чолаачыларының чанында школачы назылыг бичии оолдар база бар болду. Аян-чорукчуларга дузалашкаш, акша-көпеек ажылдап алырын бодап турлар боор.
3-4 хире шак кум кынныпкаш, каракты чара соккаш, эртенги чем-даа ишпейн, дораан Кыдаттың Улуг ханазынче чоруптувус. Аңаа баргаш, ам-на даг эдээнде бир кафега шайлап алдывыс. Пекинге бистиң эң-не сонуургаан чүве- вис – бурунгу тураскаал болур Улуг хана. Ол дуу ында, ырак эвес даглар сиртинде, көстүп турду. Ынаар баарда, даглыг черниң кол хөлге- зи – фуникулёр азы канат орук (тывалап «агаар оруу» деп чугаалаза база ажырбас боор) чедирип каар. Ийи кижи олурар, кабина-даа чок орук болду. Дедир бадарда, база магалыг, коошпа ышкаш демир оруктуг дугуйлуг шанакчыгаш-биле чуңгулап баттывыс. Ону кижи боду таарыштыр башкарар, хөлүн эрттир аскымнаарга, аксын тыртып каап чоруур. Пекинден бир шак четпес халдыр бистиң чораан черивисти Мунатьюй дээр, ол эң-не нептереңгей Бадалинниң чоогунда девискээр. Кыдаттың Улуг ханазы ниитизи-биле 21 муң ажыг киломерт узун хемчээлдиг, 15 аңгы провинция, районнарга хамааржып турар.
Ында кандыг-даа хөөредиг чок, Кыдаттар бистен оранчок он-он чыл бурунгаар мурнап бар чыдар-дыр. Пекинде аян-чорукчуларның сонуургап баар бурунгу шинчилиг бир кудумчузунда бичии бүүзе тур. Ында янзы-бүрү ижер суксуннар садып турар болду. Шайларны, хандыларны делгүүрде көргүскен. Садыгжы-даа чок, ооң орнунда кижи дүрзүлүг, дурт-сыны-даа улуг кижи дег робот «олурду». Ийе харын, олурду. Садып алыкчы боду күзээн суксунун санажып алырга, робот олудундан кожаш кылдыр аяар тургаш, оожум хая көрүнгеш, кыскаш дег демир холу-биле суксунну алгаш, баартакка эккеп салып каар. Бедик технология, сарыылдыг эт, магалыг-ла-дыр.
Бис чүгле Пекинге доктаавайн, даартазында улаштыр Яншоже ужуптувус. Эгезинде Янчжоу деп соора билген болдум, ындыг эвес, олар бот-боттарындан 1217 км ыракта турар ийи аңгы хоорайлар болган чүве. Янчжоу дээрге 2 сая ажыг чурттакчылыг улуг хоорай, а Яншо 200 муң хире чурттакчылыг бичии хоорай, Кыдаттың деңнелинде анаа сууржугаш деп болур. Ында кожа-кожа чергелешкен, эдээнден тейинге дээр бүгү талазындан бүткүр бодун ногаан чадаң үнүш шыпкан кожагарлар – тус черниң даглары онзагай, бир тускай көзүлдү. Шак ол кожалашкан кожагарларның аразында кижи кылаштаар кокпаларны кылган, шилдиг-даа, анаа бөдүүн-даа көвүрүглерни болгаш агаар оруун – фуникулёрну, бедик-бедик черлеринде бараан хараар шөлчүгештерни база тургускан.
Яншода Guilin Romantic Park деп дыштанылга парыгы бар. Ол анаа-ла парк эвес, янзы-бүрү оюн-тоглаа эртер, дыштаныр-хөглээр хөлчок улуг девискээрлиг бүдүн комплекс. Ооң өртек-үнези 200 юань (2400 рубль). Эгезинде өртээниң аарын деп бодаан бис, ындыг эвес, ол өртекче дыка-ла хөй оюн-тоглаа кирип турган чүве болду. Ынаар баар мурнунда бамбуктан кылган сал-биле каналга эжиндирип турган болгаш, бис кежээликтей ол паркка чеде бердивис. Аңаа эң-не уттундурбас солун болган чүүл – театрга артистерниң оюн-көргүзүү. Шии чүгле кыдат, англи дылда-даа болза, ооң ужур-утказын кижи билип каар.
Ол парк иштинде театр, шынап-ла, кайгамчыктыг хуулгаазын тоолзуг театр. Эң-не элдептиг чүвези – сценазында суглуг болганы. Ол суг канчаар-даа хуулуп турар: саарыглап агып чыдар, оожум сеп дег турум-даа апаар, далай дег чалгып-даа чыдар, ынчангаш чалгааранчыг эвес болбайн канчаар. Карак чивеш аразында караңгылаашкын соонда, катап анаа «кургаг» сцена-даа апаар. Бир чай кадында хат-чаъс чаай берген, залда көрүкчүлерже дээвиирден дамдыжыгаштар дүжүп турду. Ооң аай-бажын тыппайн, орталанып чадап чыдырыңда, артистер көрүкчүлер залында бо көстүп кээр, ыр-шоорун, танцы-самын бараалгадып ойнай бээр. Оон туржук чүгле сцена кырынга эвес, а залдың дээвииринге-даа, ханазынга-даа оюн-тоглаазын бараалгадып көргүзер улус болду. Ол кончуг нарын архитектурлуг, инженер-техниктиг, чаа-чаа технологияларны ажыглаан болбаазын театр хире.
Бистиң көргенивис оюн-көргүзүг элээн каш актыдан тургустунган, боттарының чер-чуртунуң төөгүзүн, культуразын, ажыл-амыдыралын таныштырган шии болду. Кол чөрүлдээ даштыкы эжелекчилерден чер-чуртун камгалап, оларга удур демисежип чорааны. Рис, шай, рис далганындан кылган лапшазын канчаар кылып ап турарын чоргаарал-биле алгап-мактап көргүстүлер. Чырык, үн, суг – тускай эффектилер болгаш аныяк артист оолдар, кыстарның уран-талантызы холушкаш, онзагай-ла оюн-тоглааны бараалгатты. Ону сөс-биле дамчыдары берге-ле боор.
Шии төнерге, оон үнгеш, элээн 5-10 хире минута бар чыдырыңда, ам-на көрүкчүлер кээр эвеспе дээнзиг, бир черде улаштыр чаа оюн-тоглаа эгелей бээр. Арнынга хөй-ле маскаларны карак чивеш аразында солуп тургаш, самнап хуулган кижини сонуургадывыс. Ооң соонда эжик углай элээн кылаштап бар чыдырывыста, база бир кижи цирк көргүскен тур. Сөөлүнде мырыңай үнер эжииниң аксынга оттуг оюн-тоглаа-биле доозулду. Ол бүгүнү ынчаар таарыштыр санап кылганы кайгамчык, иезинден чарылбас эмер бызаа дег, көрүкчүнүң кичээнгейин кыңчыктырбайн, үе-шакты хензиг-даа халас эрттирбейн, эдертип алгаш баар, бир оюн-тоглаа төнүп турда, өскези чаа эгелеп турар.
Дараазында бистиң барган черивис – Гуанчжоу хоорай. Ынаар орук дургаар көргенивис хөй-ле мандариннер ораны Яншодан ылгын чоруктуг поездиге олуруптувус. Вагоннуң ужу-бажында «чүгүрүк бижиктерде» өртээлдерни, поездиниң маңының дүргенин, даштыкы, иштики агаарның температуразын айтып чор. Соңгадан бакылаарымга, чүгле караңнаар. 210-250 км/шактан батпас чорду. Гуанчжоу чоокшулаан тудум агаар база өрү көдүрлүп бар-ла чыдар. Аңаа баарывыска, агаар-бойдус аажок чылыг, бистиң Тывага болза, чечектелген май-даа сагындырды.
Гуанчжоу – Пекин биле Шанхайның соонда Кыдаттың үш эң улуг хоорайының бирээзи, ол 14 сая хире чурттакчылыг. Ооң төөгүзүнден алырга, ол 3 катап Кыдаттың найысылалы турган. Шаанда Кантон дээр турган болгаш ат-сураглыг Кантон ярмаркалары чазын, күзүн аңаа болур. Делегей чергелиг улуг-улуг рыноктар ында мөөңнеттинген болгаш Гуанчжоунуң аалчылары, аян-чорукчуларны колдуунда сайгарлыкчылар дизе, чазыг болбас.
Кыдатка чорааш, ылаңгыя Гуанчжоуга, бир эскерген чүүлүм – кудумчуларда барык чартык кезии, азы оон хөй-даа чадавас, электромобильдер чорду. Оон туржук чазаглыг оруктуң бодундан-на «чемненип», энергияны ап турар электрокарлар, ужа бээр дрон-таксилер анаа тоол-домак, фантастика эвес, шынап-ла, мында боттанып, ону чогаадып үндүрүп турар хире улус болду. Бензин, солярка деп турбас, агаар база арыг болур магалыг ыйнаан. Оон аңгыда мопедтер база нептереңгей. Улуг-бичии, эр-кыс-даа дивес, ол хөлгени мунупкан чоруур. Оларны каяа-даа чыскаай тургузуп каан боор.
База бир солун чүве – ында анаа саазын акша, чес көпеек, чоос-лаң деп чүве черле көзүлбеди, ол чүүл мында шагда-ла уттундурган-дыр. Кыдаттар боттарының “Алипей”, “Вичат пей” “Унионпэй” дээш өске-даа саң-хөө системалары таварыштыр санажыр. Ийе харын, олар бистиң «МИР-ниң» ырак мурнунда-ла, боттарының кымга-даа хамаарышпас саң-хөө системазын ажылдап кылып алганнар болгай. Бис эң-не нептереңгей апарган «Алипейни» ажыглап турдувус. Садыг-саарылга колдуу-ла куар-код таварыштыр болур, бир болза сен садыгжының куар-кодун, бир болза садыгжы сээң куар-кодуңну ажыглап санажыр. Яншонуң бир дүнеки кудумчузунга баарында куар-код салып алган бир колданыкчы кижиге база таварышкаш: «Сайзыраңгай-дыр» дижип, кайгап эрттивис-даа.
«Хары черниң кончуун ыңай, харын шөйлү берген ышкаш» деп кожаңнап ырлаары дег, кадагааты күрүнеге дыл-домак билбес кижи дүлей кижиден дора боор дээрзин мурнунда-ла эки билген мен. Бисти эдертип чораан дуңмавыс, өөреникчивис Кыдатка өөренген болгаш, олар-биле хостуг чугаалажыр, кайгамчык-ла болду. Бо аян-чоруувус дээрге ооң бодунуң авторлуг деп чугаалаар, баш бурунгаар бодап, дугуржуп, санап-бодап алган ажылы болур. Ийе, амгы үеде телефоннарда хелемечи база черле херек боор, бис үннүг «Яндекс очулдурукчуну» база ажыглап турдувус. Бис биче-буурай республика болганывыста, кожаларывыс моол, кыдат дылдарны база эки шиңгээдип, ылаңгыя амгы аныяк-өскенге, ажы-төлүвүске, хөй дыл билир чорукту калбартыры – бурунгаар хөгжүүр база бир кол быра болур ийик. Ол черле артык эвес, дыка-ла чугула чепсек.
Делегейниң эң-не улуг экономикаларының бирээзи, амыдырал деңнели оранчок бедик Кыдат-биле бистиң чуртувусту деңнээр арга кайда боор. Ындыг-даа бол чудуруувус чудук алдынче суккан эвес, бис база борбак баштыг, боолук моюннуг кижилер-ле болгай бис, чер-чуртувусту ам-даа бурунгаар хөгжүдерин күзээр бис, ынчангаш ийи билээвисти сывырныпкаш, ажылдаар апаар бис.
Хары черниң чылыг куспаа салбаза-даа,
Харлыг Тывам, сени сактып, чаныксаар мен.
Өске черниң өңгүр-каазы элзетсе-даа,
Өскен-төрээн Тыва чуртум кайын каар мен.
/ Буян ЕНДАН.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
Кызыл – Красноярск – Пекин – Яншо – Гуанчжоу – Пекин – Красноярск – Кызыл.
Январь 21–28, 2026 чыл.
“Шын” №9 2026 чылдың март 12
