Февраль 24-те Тыва үндезин культура төвүнге “Салгалдарның харылзаазы” деп хемчегже чаладыр аас-кежиктиг болдум. «Мөңгүн үем – мээң чоргааралым» деп хоочуннарның чаа тургустунган ансамбли келген чонну чараш тыва идик-хевин кедип алган чолукшуп уткуп алды. Залда сандайларны “үстүү аалдың”, “ортаа аалдың”, “алдыы аалдың” деп эде салган. Дөрде тыва ак чем, манчы-хуужуур, амданныг чемнер улуг ширээ сыңмас.
Кызыл хоорайның Хоочуннар чөвүлелиниң даргазы Ольга Кыргысовна хүндүлүг аалчыларын, аалдың ажы-төлүн олуттарже чалааш, байырлалды эгелээн. Сценада «Мөңгүн үем — мээң чоргааралым» деп ансамбль холдарында ак кадактарын туткаш, торгу тоннарлыг, дордум курлуг, эр кижилер курларында мөңгүн оттук-бижээн астып алган, алдарлыг композиторувус Данзын Кертик-оолдуң үделгези-биле «Увай-Увай» деп ырлавышаан, чолукшулга ёзулалын, саң салырын «аалдарның» ажы-төлүнге тайылбырлап көргүскени онзагай. Ону көргеш, кижиниң национал чоргааралы көдүрлүр.
Аалдар аразынга солун мөөрейлер-даа эгелээн. Ол болза: дүрген чугаа, тывызыктар, кожаңнар, кажык-биле «дөрт берге», аът шалбадаар. Аалдар аразынга чижип мөөрейлежип ойнаарга, хөглүг, солун, көрүштүг болду. Мөөрейлер аразында «Мөңгүн үем — мээң чоргааралым» ансамбли тема аайы-биле «Шагаа-биле», «Юрты», «Тевек», «Чиксенчиг-ле чүве көвей» дээш өске-даа ырыларын ырлажып турдулар.
Хууда 1-ги чер дээш кашпагай эрестерниң маргылдаазынга аал бүрүзүнден аныяктарны хаара тудуп алганы онзагай (1 аалдан-на 2 студент, 2 школачы). Уттундуруп бар чыдар тыва оюннар: хендирбе сый кагар, бардамнажып, тевектеп мөөрейлешкен.
Түңнелинде тергииннерниң тергииннери илерээн:
- Кызылдың уран чүүл колледжизиниң улустуң ыры салбырының сургуулу, 1-ги курсчу Начын Оюн «Дөрт берге» деп мөөрейге чааскаан тиилекчи бооп, көрүкчүлерни кайгаткан. Ооң башкызы, улустуң ыры салбырының эргелекчизи Саяна Юрьевна Монгуш;
- Кызылдың 7 дугаар школазының хөгжүм башкызы Марина Сергеевна Кузьмина 6 «в» классты удуртуп алгаш киришкен. Кончуг эрес, чараш киржикчилерге – Ай-Херел Ооржак, Демир Доктуут, Танна-Херел Серен-оол, Артем Ооржак, Конгар Кыргы болганнар;
- Кызылдың экономика болгаш эрге-хоойлу колледжизиниң дээди категорияның башкызы Роза Семеновна Даваа, «повар болгаш кондитер ажылы» бөлүктүң сургуулдарын киириштирген. Эң-не идепкейлиглер санынче Буян Куулар, Белек Ондар, Салгал Оюн, Яндай Сурун киргеннер;
- Кызылдың 2 дугаар школазындан 5 «а» класстың чээрби сургуулу киришкен. Оларны школаның улуг вожатыйы Тэрада Мао удуртуп келген. Чаптанчыг, шимченгир эреспейлер Комбу-Доржу Оюн, Олимпиада Ондар, Алдар Шалган, Чойган Хомушку болганнар.
Национал идик-хевин кеткен, зал сыңмас келген чонувустуң йөрээл сөстери чечен-мерген, тывынгыр-сагынгыр болган. Ол дээрге тыва дылывыстың чечен-мергенин илередип турары ол.
Чалаткан хүндүлүг аалчылар база анаа олурбааннар. Чижээлээрге, улустуң башкызы, тыва ёзу-чаңчылдарның нептередикчизи Валентина Бегзиевна Монгуш кажан шагда тываларның аас чогаалындан шуут уттундурган дедир домактан тургустунган тывызыкты-даа тыптырган. Хүндүлүг хоочун башкының аныяктарга чагыг-сөзү улуг үлегер-чижек болган. Ол ышкаш Тыва Республиканын Хоочуннар эвилелиниң даргазы Саган-оол Кызыл-оолович Долгар бо Шагаа байырлалынга келгеннерге чагыг-сөзүн берген. Ол аныяктарга 7 томнуг “Тыва дептер” деп номну номчуп өөренирин саналдаан.
Барык 2 шак үргүлчүлээн бо чараш байырлалга келген улуг-бичии чоннуң идепкейлиг киришкени онзагай. Байыр-найыр соонда ширээ сыңмас аъш-чемни шупту чооглап, мага хандыр хөөрежип тараан.
Тыва Республиканың Хоочуннар эвилелинде ниитизи-биле 15 хире ансамбль тургустунган деп билир бис. Чамдыктары 10, 15, 20 чылдарын демдеглеп турар, оларның аныяк-өскенге көргүзүп турар хемчеглери дыка уткалыг, өөредиглиг, үлегерлиг. А бо «Мөңгүн үем— мээң чоргааралым» деп чаа тургустунган ансамбльде кандыг-даа эртем-билиглиг, арга-дуржулгалыг өгбелерниң бо удаада эрттирген Шагаа байырлалы, чалаткан аалчыларның болгаш аныяктарның сагыш-сеткилинге уттундурбас кылдыр арткан. Ынчангаш чаа ансамбльдиң ажыл-ижинге чедиишкиннерни чалаткан аалчыларның мурнундан четтиргенивис илередип мөгейдивис.
Светлана АРАКЧАА.
Чурукту Кызыл хоорайның Хоочуннар чөвүлелиниң архивинден алган.
“Шын” №8 2026 чылдың март 5
