Дөртен ажыг чыл иштинде эртем ажылынга бердинип, дээди эртемниг башкы кадрларның каш-каш салгалын белеткээринге үлүүн киирип, тыва дылдың сайзыралы дээш могаг-шылаг чок ажылдап чоруур хүндүлүг башкывыс Клара Бүрбүлдеевна Доржуга ужуражып четкеш, аажок-ла солун кылдыр хөөрештивис. Улуг угаанныг, бедик культуралыг башкымны көөрүмге, улуг өгбевис Монгуш Кенин-Лопсан-даа сагындырар: ийи холун стол кырынга салыпкаш, бажын шала доңгайтыр тудуп, карактарын шиме аарак тап-билээ чугааланыр. Сактырга-ла, шак ол олутта овур дамчыштыр эрткен чылдар бөөлденип турганзыг. Үзе кирип, айтырыг салыры болдунмас – кижи дидинмес. Ол хире ханы сактыышкынче башкы кире берген.
Башкы, эртемден, шүлүкчү Клара Бүрбүлдеевна Доржу (Куулар)– изиг оъттуг Баян-Тала кызы. Филология эртемнериниң кандидады, тыва дылдың шинчилекчизи болурундан аңгыда, өөредилге номнарының автору, тыва дылды башкылаарының талазы-биле методист. Тыва дылдың эң берге темаларының бирээзи болур кылыг сөзүнүң залогтарын шинчилеп, монографияны үндүрген. 100 ажыг эртем болгаш өөредилге-методиктиг ажылдарның автору. Тыва чугаа культуразын шинчилеп, сөзүглелдиң филологтуг анализин кылырын болгаш тыва дылды башкылаарының методиказын келир үениң башкыларынга хөй чылдарда өөредип келген. Ол 5, 6-7, 9, 10-11 класстарның «Тыва дыл» өөредилге номнарының авторларының бирээзи. Экрем Арык оглу-биле кады тыва-турк словарьны тургускан, ажыл Турцияга 2003 чылда үнүп келген. Башкының эртем статьялары Россияның аңгы-аңгы чыындыларынга, сеткүүлдерге, Американың улуг чыындызынга парлаттынгылаан.
Клара Бүрбүлдеевна 1974 чылда Чадаананың бир дугаар школазын дооскаш, ол чылын кайнаар-даа дужаавайн, ава-ачазының чанынга Баян-Тала суурнуң уруглар садынга бир чыл ажылдапкан. Дараазында чылын Кызылдың күрүнениң башкы институдунуң филология факультединче тыва дыл, чогаал, орус дыл, чогаал башкызы болуру-биле дужаап кирип алган.
1975-1980 чылдарның диңмиттиг, солун, чараш чуртталгазы эгелээн. Бөлүүнүң даргазы Светлана Салчак кончуг эрестиг, шимченгир кижи болган. Эш-өөрүн хемчеглерже хаара тудуп, уштап-баштаары-даа кончуг. Ол чаңын улгаткыже салбайн, аңгы-аңгы салым-чолдуг эш-өөрүн чаңгыс черге чыып, эдержип чоруурлар. Найыралдыг бөлүкке шупту 25 кижи өөренип турган, аразында 3 оол бар: Василий Хомушку (чогаалчы, юморист), Даш-оол Бүрбүжеп, Борбай-оол Каң-оол. Бөлүк даргазы Светлана Салчак, комсорг Валентина Хомушку, профорг Клара Куулар – ожуктуң үш дажы ышкаш шимченгир, идепкейлиг, патриотчу кыстар бөлүүнүң студент 5 чылын чараш болуушкуннар-биле долдуруп, онза үелерни чурттап эрткен. Бо дугайында башкы дыка улуг альбомун ажыдып олургаш, чуруктарында кижи бүрүзүн айтып, ооң дугайында өөрүшкү-биле чугаалап олурду. Чамдык арыннар мырыңай дыка чаптанчыг: солуннардан кескилээш, чыпшырып каан шүлүктер, чараш одуруглар бар. Сургуул чылдарында шүлүк бижип эгелээнин «Дамырак» чечен чогаал каттыжыышкынының дугайында чыпшырып каан солун материалдары «хоптап» берди. «Дамырактың» удуртукчузу Александр Даржайга эң баштай мактатканын башкы ам-даа утпаан, дүүн чаа болган дег сактып чоруур.
Күс боорга, картошка ажаалдазынче чоруп каар, чайын студентилер отрядтары-биле ногаа ажаап, тудуг кылып турганнар. Эң улуг киришкен ту- дуу – Элегес-Аксында тууйбу заводу. Аңаа Украинадан, Белоруссиядан бээр студентилер кээп ажылдап турган. Амгы Вавилин ээтпээнге ынчан Кылымал тарып боозадылга станциязын база кылчып турганы солун сактыышкын бооп арткан. Ажылдап алган акшалары-биле ыңай-бээр аян-чорук кылыры чаңчыл апарган. Эң баштай Шушенскоеге барып, шөлүлге үезинде Ленинниң чурттап турган чадырын көрген. Ооң соонда даштыкы совет күрүне Чехословакияга чедип, Прага, курорт хоорай Карловы Варыны магадап, Таджикистанның Душанбезинде чоннуң чурумнуун магадап ханмааннар. Шак ынчаар туристеп чоруп турар үезинде Ортаа Азияның оолдары-биле эп-найыралчы харылзааны тудуп, үдежип, чагаалажып турганын база сагынды. Башкывыстың альбомунда бо бүгү чуруктар бар. Амгы үениң бодалдары ышкаш, дораан-на холбажып, ошкажып-чыттажы бербес, ол үеде анаа найыралчы чараш харылзаалар турган деп тайылбырлады. Украинаның Киевтен эгелээш, Ровно, Деражно дээш тыва эки турачыларның дайылдажып турган черлерин шуптузун кезип, музейлерже, акы-дуңма хөөрүнче экскурсиялап, ужуражылгаларны эрттирип турган. Бо бүгүнү каткы-хөг-биле таныштырып олура, башкы альбомунуң бир арнынга доктаады. Ында бир оол, ийи кыс чуруу бар. Эжи Маша-биле үргүлчү бүдүү сонуургап турганы оолдуң дугайында сымыранчып чораанын биеэги чалыы кыс хевээр хүлүмзүрүп хөөреп олур. Адын дорт адавайн, «Онза кижи» деп ойзу адап алгаш, Донгак Мария эжи-биле олчаан өске эштеринге билдирбейн барганнар. Онза кижи-биле олчаан чаңгыс-даа чугаалажып көрбээн. Ол бир курс бичии өөренип чораан. Ооң дугайында студент чылдарының блокнодунда чогаадып алган орус шүлүүн база башкым көргүстү.
Слышу твои шаги в коридоре,
Ты куда-то спешишь в темноте.
У тебя своя самая любимая,
И зачем я тебе – нелюбимая?!
Где же цена девичьей любви?
Где же радость для них, для девчат,
У которых другие отняли
Их самый красивый на свете букет?
Эң-не чараш шилип алган боондак чечээ өске кыстыы болганынга хомудаваан.
Үш дугаар курска тыва улустуң аас чогаалынга тураскааткан кежээге киришкен «Алдын-Аас» деп командазының улуг чуруунуң соонда арында 3 даңгына бар: Алдын-Чечек даңгына, Торгу-Кадын даңгына, Сай-Куу даңгына. Башкы бодун Сай-Куу деп адап алган. Чүге ындыг аттыг болганын сонуургап айтырарымга, башкым аажок каттырып: «Мен чараш эвес кижи-дир мен ийин, тоол даңгыналарының каас-чараш аттарын алырын шала сезингеш, багаай ат шилип алдым» – деп чугаалады.
Диңмиттиг студент чылдары дооступ, дээди эртемниг башкылар чүк тарай ажылдап чорупкан. Аныяк башкы Клара Бүрбүлдеевна 1980 чылда өскен-төрээн Баян-Тала суурунга орус дыл башкызы, өөредилге эргелекчизи бооп чүгле ийи чыл ажылдаан. Ооң соонда башкызы Доржу Сеңгилович Кууларның сүмези-биле Ломоносов аттыг Москваның күрүне университединиң Азия болгаш Африка чурттарының институдунуң аспирантуразынче дужаап кирип алган. Ол шагда англи дылды шоолуг билбес турганы-биле моол дылды өөренип турган. Филология эртемнериниң доктору, тюрколог, профессор Э.А. Грунинаның удуртулгазы-биле 1986 чылда «Тыва дылда залог категориязы» деп кандидат диссертациязын камгалап алган. Оон эгелээш-ле Кызылдың башкы институдунга ассистентилеп, башкылап, кафедра эргелекчилеп ажылдап чорда, дээди өөредилге чери Тываның күрүне университеди кылдыр эде тургустунуп, улгаткан. Доцент Клара Бүрбүлдеевна 40 ажыг чылдың караңайнып шуужуп эрте бергенин безин эскербейн барган. Кым кайы чылын доосканыл, эштери кымнар турганыл деп безин республиканың башкыларын «ончалап-чизелээрин» шагда-ла октаан, чүге дээрге доостурган студентилери санаттынмас көвей апарган.
Бис студентилеп турувуста, башкывыс кафедра эргелекчизи турган. Кижизиг, негелделиг, студентилер-биле база дыка эки чугаалажыр башкы. Ылаңгыя божупкаш, узун шөлээ албайн, улаштыр өөренип турар уругларны кээргеп, харын-даа мырыңай эмиин сааптар азы баргаш, чаш төлүн эмзирип кааш кээр кылдыр чорудуптар турган. Аныяк ава болган студентилерге арга-сүмезин кадып, чип болур-болбас чем дугайын, кандыг таварылгада кайы эмни ажыглаптарын-даа сүмелей кааптар. Ынчангаш-ла ирги бе, бистиң бөлүктүң уруглары башкының оглу Адыгжыга аажок ынак.
Доозупкаш-даа, башкыларывыс-биле харылзааны үспейн чораанывыстан Доржу Сеңгиловичиниң баштак аян-биле мынча дээнин дыңнаан мен: «Клара черле менден ыравас кижи бо. Баштай Куулар турган, ооң соонда өгленип-даа алгаш, мээң фамилиямны Доржу деп адым-биле солуп алган – мени-ле дескинип турар кижи». Башкыга ону сагындырарымга, бадыткавышаан, 2 оол уйнуунуң бичиизин Куулар Доржу деп адаар дээш, чуруктарын көргүстү. Ынак башкывыс Д.С. Кууларның катап чаяалгазы дег хоюг ак оол болганынга өөрээн сеткилин чажырбады. Адыгжы оглу шыдыраазы-биле «хүрешпишаан», оозун черле кагбайн, угаан сайзырадыр спорттуң бо хевирин өзүп олурар салгалга өөредип, өөреникчилери-биле маргылдааларга киржип, тиилелгелер, шаңналдыг черлерни чаалап ап, уруглар-биле ажылдап чоруур. Өг-бүлелиг, ийи оолдуг. А уруу Виктория авазынга эш болуп, Тываның В.Көк-оол аттыг национал хөгжүм-шии театрында маркетолог кылдыр ажылдап чоруур. Тываның күрүне университединиң сургуулу тургаш, грант ойнадып ап, Америкага стажировка эрткеш келген. Авашкыларның бир өрээлинде куңгурваада бурганнарны чалап, электрилиг чула тудуп, тариналар салып каан болду. Буддизмге болгаш XIV Далай-Ламага тураскааткан номнар, чуруктар, материалдар-ла хөй. Булуң бүрүзү фото-чуруктарлыг: ада-иези биле кады-төрээннери, өг-бүлези, оглу, кызы болгаш студент чылдары... Шаңнал-макталдарын база көскү черде делгээн. Оларның аразында чоокта чаа алганы «Тыва Республиканың улус өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы» деп хөрек демдээ. А эң ындында өрээл – номнар шыгжамыры. Башкының бодунуң бижээн ажылдарын парлаан сеткүүлдер, номнар. Эң-не кайгамчык болган чүве – кайы полкада кайы ажылы чыдарын ырактан-на айтып олурары болду. Ужулган соонда катап база-ла аай-баштыг кылдыр ол-ла туружунче сугар – ана бир ном саңы.
Эртемден, методист башкы Клара Доржу ам-даа ажылдавышаан. Ооң чыып тургусканы «Эдертиглер чыындызын» Национал школа сайзырадыр институт бо чылын үндүрер. Башкыларга ол дыка улуг белек болуру чугаажок. Тыва дылдың сайзыралы дээш сагыш аарып, бүгү назынын төрээн дылын шинчилээринге, салгалдарга тыва дылды дамчыдып, шын өөредир башкыларга харам чокка өргүп чоруур эртемден башкының ууттунмас улуг ажылы үнезин кажан-даа чидирбес. Тыва ниитилелде билдингир эртемден, доцент улуг башкы К.Б. Доржу оолдуг, кыстыг, уйнуктарлыг ава, кырган-ава бооп, ажы-төлүн уштап-баштап, эртеминге бердинип, аравыста чурттап чорууру чоргааранчыг.
Надежда КУУЛАР.
Чурукту маадырның хууда архивинден алган.
“Шын” №4 2026 чылдың февраль 5
