Найысылал Кызылдың төвү Арат шөлүнге республиканың чурттакчы чону болгаш аалчылары Шагааны байырлап эрттирген. Янзы-бүрү оюн-тоглаа, делгелгелер, чонга арга-сүме каткан юридиктиг дуза, Чонну ажылга хаара тудар төп, Социал фонд салбырының майгынчыгаштары дээш чүнү чок дээр. Арат шөлүнге болуп эрткен оюннарга, хемчеглерге чыылган чон идепкейлиг, сагыш-сеткил көдүрлүүшкүннүг киришкен.
Аскак-кадай, аът шалбадаары, хендирбе сый шавары, чаа хевирниң оюну шоодайбол, тевектээри, буга-шыдыраа, даш көдүрери, чинчи чажырары, “алдын кажык”, дүрген чугаа, кожамыктар дээш тыва чоннуң оюннары улуг-даа, бичии-даа чонга аажок солун болган.
Алдын кажык
Оларның аразында “алдын кажык” мөөрейи чоннуң сонуургалын оттурган. Ол эрткен чылын бир дугаар Чөөн-Хемчик кожуунга машина шаңналдыг болуп эрткен. Өгбелеривистен дамчып келген бурунгу оюнну чон ынчан аажок үнелеп сонуургаан.
Мөөрейниң организакчызы Хүлер Ондар чаңгыс чер чурттугларынга байырын чедирип, чаагай күзээшкиннерин чугаалааш, ук мөөрейни бо чылын Шагаа байырлалында уламчылаанын демдеглээн: “Эрткен чылын Чөөн-Хемчик кожууннуң Ийме сумузу “Алдын кажык” мөөрейин демнежип эрттирдивис. Россияның алдарлыг артизи, Тываның улустуң хөөмейжизи Коңгар-оол Ондарның чогааткан аът чарыжының дүрүмү ёзугаар машина шаңналдыг маргылдаа болуп эрткен. Ону чон аажок үнелээн. Тыва Чазак база сонуургаан. Ынчангаш бо удаа Шагаа байырлалында база эрттирер деп шиитпирледивис”. Бо оюн дугайын Хүлер Ондар каш чыл бурунгаар-ла боданып келген.
Шагааның “алдын кажык” мөөрейиниң тиилекчизин Көдээ ажыл-агый яамызының мурнундан хой эъди-биле шаңнаан. Оон аңгыда бо чылын июль 24-25 хүннеринде болуп эртер бир сая акша шаңналдыг маргылдааже дадывыр чокка киирерин шиитпирлээн. Ынчан алтай, хакас, бурят регионнарны база чалаар.
Ол-ла үеде тыва эстраданың артизи Солун-оол Монгуштуң 50 харлаанынга болгаш ооң чырык адынга тураскаадып, Коңгар-оол Ондар база Солун-оол Монгуштуң ырыларынга “Сылдыстар” деп мөөрейни база эрттирер. Ол ышкаш богбалар шаңналдыг “Күштүглерниң күштүү” деп баг тыртар мөөрей база болур. Ниитизи-биле тиилекчилерни 5 богба манап турар.
Угаан сайзырадыр шыдыраа оюнунуң база бир хевири “буга-шыдыраага” база чон мөөрейлешкен. Тускай көштүг, улуг бодаларлыг шыдырааны чон чылдың-на улуг сонуургал-биле ойнаарлар.
Оон аңгыда Тываның Алдан-Маадыр аттыг национал музейиниң ажылдакчылары саң салыр ёзулал дугайында бирден бирээ чокка кым, кажан, каяа салырындан эгелээш, бүрүнү-биле чонга тайылбырлаан: “Бо ёзулалды нептередип, ону кылырда, частырыглар турбазын дээш, көргүзүп, тайылбырлап турарывыс бо”.
Шагаа байырлалының чаңчылчаан оюннарының бирээзи – хендирбе сый шавар оюнга республиканың чурттакчы чону база аалчылары идепкейлиг киришкеннер. Ол Арат шөлүнден орук кежир Ленин кудумчузунга болуп эрткен. Аңаа хендирбе сый шавар маргылдаага киржир күзелдиглер-даа, аарыкчылар-даа хөй болган. Киржикчилерниң чоок кижилери болгаш эштери байырланчыг хүнде сагыш-сеткил көдүрлүүшкүннүг аарыкчылап, оларның хей-аъдын көдүрүп, бир хендирбени сый шапкаш, дараазында чадаже шилчиирге, ураалап турганнар.
Айбек Шимет бичиизинден тура-ла хендирбе сый шавар маргылдааны аажок сонуургаар. Ооң мурнунда улуг мөөрейлерге киржип, шаңналдыг черлерни ап турган. “Элээн чылдар ишти черле ойнап келген мен. Эрткен чылын Бурят Республикага база декабрь 17-де Тыва үндезин культура төвүнге чоокта кириштим” – деп, ол чугаалаан.
Түңнелинде Чимит Мажаа тиилээн, ийиги черни Артыш Чурукпан, үшкүзүн Пурев-Дорж Баянов алганнар. Тиилекчилер өртектиг белектер, медальдар, хүндүлел бижиктер, тыва курлар, бөрттер-биле шаңнаткан.
Аът шалбадаар оюнну улуг-бичии эр чон аажок сонуургаан. Ниитизи-биле 30 кижи киришкен. “Эгезинде 11 кижи 1-1-ни киир октаан. Ол 11 кижи катап база шалбадаан. Оларның аразындан 2 кижи 2 катап киирген. 2 кижи 1-1 катап шалбадаан” – деп, оюннуң шииткекчизи демдеглээн. Түңнелинде Чаян Монгуш, Хүлер Ондар шаңналдыг черлерже кирген. Оюн адакталып, шииткекчилер түңней бергенде, аът шалбадаарынга мөөрейлежир күзелдиглер хенертен көвүдээн. Ооң соонда боттары аңгы дадывырлыг кылдыр Арат шөлүнге ойнап эгелээннер.
Тыва, алтай тевекчилер маргылдаазы
Тыва биле алтай улустарның шаг-төөгүден ук-салгалын алыр болза, чаңгыс дөстүг чоннар. Оларның дылы, культуразы болгаш ёзу-чаңчылдары-даа дөмейзимээр. Тывалар биле алтайлар аразында харылзааларын кажан-даа үспейн, эп-найыралдыг кожа-хелбээ чурттап, төрел-дөргүл-даа болуп чурттап чоруурлар.
Алтай улустуң Шагааны байырлап эрттирери база тываларныы-биле дөмей. Ынчангаш алтай болгаш тыва тевекчилер от өңнүг кызыл Аът чылын кады уткуп, шагаалаар деп шиитпирлээннер.
Бо чылдың Шагаа байырлалының мурнунда олар аразында харылзажып, тевек теверинге маргылдааларны Тывага эрттирер деп дугурушканнар. Оларның аразында бо маргылдаа анаа эвес. Аңаа тыва болгаш алтай тевекчилерниң эң-не шыырактары, 2 муң ажыр тевек тевер спортчулар киришкеннер.
Алтай тевекчилерни Даг-Алтайның национал спорт хевирлериниң эвилелиниң төлээзи Николай Тайтов удуртуп келген. Оларның аразындан Сулан Асканаков тевекти 2030, Герман Качеев 3900 чедир тепкен – эң бедик көргүзүглери ол.
Тывадан база эң шыырак тевекчилер бо маргылдаага киришкен. Оларның бирээзи тевек теверинге республиканың 12 дакпыр чемпиону, Бурятияга маргылдааларга дөрт катап чемпионнаан тевекчи Отчугаш Хомушку.
Акы-дуңма кожа-хелбээ эп-найыралдыг регионнар Тыва биле Даг-Алтайның тевекчилериниң аразында маргылдаа изиг-изиг болган.
Арат шөлүнге база тевекчилер мөөрейлешкен. Түңнелинде Барыын-Хемчиктен Шериг-оол Ооржак тиилээш, тыва тон-биле шаңнаткан. Ийиги черниң эдилекчизи Эрзин кожуундан Орлан Топча национал чеңи-чок алган. Үшкү черни алган Айдыс Дамдынга тыва тон курун берген.
Даш көдүрер маргылдаа күштүглерниң күштүглерин тодараткан. Аңаа Артыш Шөмбүл тиилээн. Ийиги, үшкү черлерни Кежик Монгуш, Чаян Үндүн алганнар.
Келген чонну Тываның Виктор Көк-оол аттыг национал хөгжүм-шии театрының артистериниң белеткээн оюн-көргүзүү магадаткан. Ол ышкаш хол-биле кылган янзы-бүрү каасталгалар, тыва хептер, амданныг чемнер делгелгезинге республиканың шеверлери киришкен.
Чыжыргана СААЯ.
Ада Тюлюштуң тырттырган чуруктары.
“Шын” №7 2026 чылдың февраль 26
