Кижи бүрүзү миннип келирге-ле, баскан черлиг, төрүттүнген өдек-хонаштыг, ада-иелиг, дөргүл-төрелдиг болур. Төрээн чер – ол дээрге Ие черивис-тир. Кижиниң төрээн чери дег эргим үнелиг чараш чүүл кайда боор! Бора-Тайга дээрге Сүт-Хөл кожуунда база бир улуг суурларның бирээзи. Сүмбер-Уула аттыг колхозтуң төвү. Ада-өгбелеривистиң шаанда тоолдарында «Сүт-Хөл шалбаа турар шагда, Сүмбер-Уула тей турар шагда» деп ыдып чорааны дыка ханы уткалыг.
Сүт-Хөл – ак-көк дагларлыг төрээн Тывавыстың база бир каас-чараш бойдус чурумалдыг черлериниң бирээзи. Сүт-Хөлүвүстү көөрге, шынап-ла, шаажаңда кудуп каан сүт дег. Ооң кыдыын хаажылай үнүп келген арга-ыяжы, кат-чимизи, кырында эштип салдап чоруур өөр-өнер куштарын, кыдыын дургаар оъттап чоруур мал-маганын көргеш, кижиниң сагыш-сеткили чайгаар-ла өөрүп, төрээн черинге чоргааралы кыптыгып кээр.
Бора-Тайга – бистиң өскен төрээн эргим суурувус, бир талазында калбак ногаан холушкак арга-арыглыг, чинчилер дег дистинчипкен алдын-сарыг кончуг чаагай чыжырганаларлыг, Ак деп агып чыдар чараш хемниг. Узун дургаар кудумчуларын дургаар – терек, хады, шет, чодураа чыскаалып баткан, шулурашкан буга суглуг. Эм-оъттуг, аржааннарлыг, ховуларында арбай тараа чалгып чыдар, долгандыр сүвүр чараш даглар-биле кажааланган онзагай чараш суурувус. Ынчангаш бис төрээн черивиске чоргаарланып чоруур бис.
Бис Бора-Тайга школазын, төөгүлүг Олимпиада болуп эрткен, 1980 чылда дооскан бис. Биске ол чыл онзагай уттундурбас чыл болган. Школачы чылдарывыс дыка-ла солун, хөглүг эртип турган. Карактарда ол-ла хевээр «чуруттунуп» артып калган... Бисти эртем-билигге өөредип-кижизидип, амыдыралдың делгем оруунче аъткарып, ажыктыг арга-сүмени кадып, чогаадыкчы кызымак ажылдап чораан башкыларывыска чоргаарланып чоруур бис. Бистиң клазывыс школага «Эң-не үлегерлиг, эки өөредилгелиг, корум-чурумнуг, спортчу класс» турган бис. Кандыг-даа мөөрейлерге, маргылдааларга, темалыг кежээлерге ыяап-ла тиилеп ап, бирги черже үнүп турган бис. Клазывыс оолдары дыка томаанныг болгаш чурумнуг, уругларны дыка хүндүлээр турган. Кичээлдер аразында чапсарларда кады турупкаш ырлажыр, танцылаар бис. Ада-иелеривис кичээлдерге үргүлчү олуржур. Онаалга кичээлин кайы хире кылып алган, корум-чурумун көрүп, хайгаарап олуржуурга, биске дыка эки өөредиглиг. Харыысалга база улгадыр. Ада-ие хуралы үргүлчү болур, аңаа түңнеп чугаалажыр. «Өөреникчиниң булуңу» деп хана солунну бижээш, бажың бүрүзүнге азып алыр турган. Аңаа хүн чурумун, расписаниени, агаар-бойдусту демдеглеп, чуруктарны чыпшырып алыр бис. Бир эвес бир бажыңда кылдынмаан болза, ыяап-ла үндүртүп, кылдыртып, түңнеп турган. Ынчангаш дыка активчи, хөй-ниитижи, эштеривистен чыдып кагбас дээш дыка кызар бис.
Чылдың-на каас-чараш бойдус чурумалдыг Сүт-Хөлүвүсче походтаар турган бис. Башкыларывыс-биле ийи үш хондур рюкзактарывыска аъш-чемивис, сава-саңгавыс, эмнер, солуп кедер хептеривис шуптузун четчелеп суккаш, чоруптар. Сүт-Хөлдүң кыдыында малчыннарның казанак бажыңнарынга доктаап хонуп, аң-меңнер, эм оъттарны көрүп билип, агаар-бойдузун хайгаарап, малчыннар-биле ужуражып, класстар аразынга солун маргылдаа, мөөрейлерни эрттирип, ажыктыг чүүлдерни өөренип ап, дыштанып чораан бис. Бир берге солун чүүл – чарышты ыяап-ла дөш өрү салыр. Мурнай халып кээр дээш, дыка-ла кызар бис. Чогаадыкчы, буянныг башкыларывыс дыка хөй эки, чараш чүүлдерге өөредип, хензиг биче чажывыстан тура эртем-билигге өөредип, кижизидип каанынга ам бо хүнде башкыларывыска мөгейип чоруур бис.
«Б» клазывысты эге класстан дооскуже чедир удуртуп чораан башкыларывыс: Нарын Базыр-ооловна Ховалыг, Зинаида Калдар-ооловна Ховалыг, Дудаа Хунааевна Ооржак, Мария Салчаковна Ооржак, Данил Суваңович Ховалыг, Сергей Дүпчүнович Ооржак.
«А» класстың класс башкылары: Кызыл-Уруг Маңнай-ооловна Иргит, Күнзеңмаа Сереновна Ондар, Семен Давааевич Сарыглар, Мария Аңгыраковна Ооржак турган. Ынчангаш бо башкыларывыска чоргаарланып чоруур бис.
Ам бо хүнде чамдык башкыларывыс, эштеривис бистиң аравыста чок. Оларның овур-хевири кезээде дириг хевээр артып калган. Бис оларны сактып, бодап чоруур бис.
Клазывыс башкылары биске дыка-ла солун класс шактарын эрттирип турган. Школачы хөглүг, солун үелеривис, төрээн школавыс, ойнап-өскен кудумчуларывыс, эртем-билигге өөредип чораан ынак башкыларывыс, эргим ада-иелеривис, төрелдеривис, акы-дуңмаларывыс, угбаларывыс, эш-өөрүвүс уттундурбас, эң-не эргим.
/ Лориса СААЯ, Бора-Тайга ортумак школазының 1980 чылдың доозукчузу.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын” №15 2026 чылдың апрель 23
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар https://max.ru/join/egenQjfuGzdL6mt0tSEaIo13rmlpMRQzzSnZQdqfHFY