Тываның эң хоочун солуну “Шын” 100 чыл узун дурттуг төөгүлүг белен эвес оруун бодунуң номчукчулары болгаш бижикчилери-биле кады эрткен. Олар “Шынны” хөйү-биле чагыдып номчуп, чүүл бүрү темаларга материалдарны солунче бижип, ооң арыннарынга парладып турганы “Шынга” кезээде улуг деткимче, бергелерни ажып эртеринге дузалап чораан. Бижикчилериниң парлаан чүүлдери, чуруктары оларның ынак солунунуң арыннарында кадагалаттынып, тыва чоннуң төөгүзүнүң херечилери бооп артып каан. Амгы үениң болуушкуннарының дугайында “Шынның” арыннарынга бөгүн парлаттынган материалдар даарта төөгү апаар.
“Шын”-биле кады Тываның төөгүзүн бижип чоруур өңнүктеривис хөй. Оларның бирээзи солуннуң хоочун номчукчузу, бижикчизи Дегут Демчик. “Шынның” 100 чылынга тураскааткан “Шын” солун мээң амыдыралымда” деп мөөрейге киирген “Быттап” номчуурларның бирээзи мен” деп материалынга “Солун чокта сагыш саарзык. 1985 чылдан доктаамал чагыдыкчызы, 1988 чылдан бижикчизи, “Шынны” «быттап» номчуурларның бирээзи мен” деп ол бижээн. Ол онзагай материалы дээш “Шынның” тускай шаңналынга Дегут Моңгушевич төлептиг болган.
Көдээ ажыл-агый техниказының инженери болгаш, ажылы чеже-даа чай чок болза, төрээн чурту Чаа-Хөл кожууннуң чурттакчы чонунуң ажыл-ижиниң, кижилериниң дугайында материалдарны Дегут Демчик “Шын” солунче бижип чорудуп чораан. Бо 2026 чылда сезен харлапкан, назы-хары дөгүй берген-даа болза, чогаадыкчы сагыш-сеткилдиг болгаш, солун-биле харылзаазын бо хүннерге чедир үспээн. Хүндүлүг дыштанылгаже үнгеш, Кызыл хоорайда чурттай берген болгаш, редакцияга бо-ла чедип кээр. Дегут Моңгушевич черле куруг келбес, бир-ле солун материалды азы бодунуң чогаалдарын эккээр. “Шын” солун-биле харылзаа, редакцияның ажылдакчылары-биле кады ажылдажылга, материалдар бижииринге оларның арга-сүмелери ооң чогаадыкчы ажылынга база улуг салдарлыг болган деп ол санап чоруур. Чижээлээрге, “Шын” солунга барык бүгү назынында журналистеп, кол редакторлап ажылдап чораан Владимир Чадамба-биле кады Чаа-Хөл кожууннуң 60 чылынга тураскааткан “Амыдырал мөңгежирээн аржай буурул Чаа-Хөлүм”, ол ышкаш Чаа-Хөл суурнуң 120 чылынга тураскааткан “Чаа-Хөлүм ынак черим” деп номнарны үндүрген. Ол дээрге белен эвес ажыл болган – Чаа-Хөлдүң кижилериниң, төөгүзүнүң дугайында хөй материалдарны чыып бижиири берге үүле-херек.
Дегут Моңгушевичиниң дугайында Чаа-Хөл кожууннуң төөгүчүзү деп чугаалап болур. Кожуун чагыргазының архив килдизинге ажылдап турган үезинде Чаа-Хөлдүң, ооң кижилериниң болгаш төөгүзүнүң дугайында хөй факт-барымдааларны архив материалдарындан билип алган. Алыс черле шинчилекчи, чогаадыкчы сагыш-сеткилдиг болгаш, оларны улаштыр шинчилеп, кожууннуң төөгүзүнде ады кирген кижилерниң ажы-төлү-биле ужуражып, төрээн чуртунуң төөгүзүнүң чаа чүүлдерин илередип тыпкан. Оларга үндезилеп, Чаа-Хөл кожууннуң төөгүзүнге хамаарышкан чүүлдерни бижээш, “Шын” солунга парлаткан. Олар дээрге Чаа-Хөл кожууннуң Ак-Туругнуң Суг-Бажы деп черге сарыг шажын хүрээзиниң, мал-чер ажыл-агый эштежилгелерин тургузуп, кожууннуң экономиказының таваан салган кижилерниң, Чаа-Хөл чурттуг тыва эки турачыларның дээш өске-даа төөгүлүг болуушкуннар дугайында материалдар.
Чогаадыкчы сагыш-сеткилдиг кижиниң бажынга чечен-мерген одуруглар кирип кээр болбайн аан. Дегут Демчик – он номнуң автору. Ол Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү, “Чаа-Хөл кожууннуң алдарлыг чогаалчызы” аттың эдилекчизи.
/ Ш. СУВАҢ.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын №2 2025 чылдың январь 22