Эрткен 2025 чылдың дургузунда кады чурттаан эжиниң холундан амы-тынындан чарылган аныяк аваларның, уругларның саны эвээш эвес дээрзин бүгү чон билир.
Бо чүүлге каржы-хажагай эрлерниң азы кем-херек үүлгедикчилериниң дугайында эвес, а амыдырал-чуртталгазы берге байдалда келген аваларга ажыткан төптү таныштырар-дыр бис.
2025 чылдың декабрьда Кызыл кожууннуң төвү Каа-Хем сумузунда «Кады бис» деп аттыг кризистиг төп тус черниң Комплекстиг социал ачы-дуза төвүнүң баазазынга ажыттынган. Төптүң директору Аяс Саая-биле чугаалаштым.
– Төп ажыттынгандан бээр чеже кижиге хоргадал көргүзүп четтигипкен ирги силер, Аяс Александрович?
– Эрткен чылдың декабрь 25-тен тура-ла берге байдалга таварышкан ажы-төлдүг иелерни хүлээп эгелей берген. Бо үеге чедир төп 26 авага ачы-дузаны көргүскен. Колдуунда-ла телефон таварыштыр болгаш интернет четкизинден тып чедип кээрлер. Оон ыңай бот-боттары аразында дыңнажып, билчип ап турар деп база эскердивис.
– Ажы-төлү-биле дуза дилеп келген ава каш хонук дургузунда чурттап болур ирги?
– Кижи бүрүзү-биле аңгы чугаалажыр, амыдыралының байдалындан көөр, ынчалза-даа 30 хонуктан көвүдевес ужурлуг.
– Кризистиг байдалга таварышкан кижиге колдуу чүү херек болур ирги?
– Ындыг аваларга колдуунда-ла оожургал, шыпшың чер херек-тир ийин. Оожургаар үе болгаш оран-сава херек. Эвээш дизе-ле үш хире хонуктуң дургузунда оожургай бергеш, амыдыралче бурунгаар көрүжү өскерлип, чуртталгаже сонуургалы оттуп келгеш, чоруксай бээр. Ажыы-биле чугаалаарга, боду бодунче орукту тып, кандыг базымнар кылырын боттары билип кааптар.
– Чоруур деп баргаш, кайнаар баарын, чүнү канчаарын чугаалаар ирги бе?
– Кризиске таварышкаш, төпке түр үеде хоргадал ап турган ава бүрүзү дээш харыысалгалыг болганывыста, төптен чоруткаш, кайнаар баарын, чүнү канчаарын айтырып чугаалажыр эргелиг, харын-даа мырыңай харыысалгалыг бис. Келген черин база албан айтырып, кандыг байдалда келгенин чугаалажыр апаар бис. А кажан байдал нарын болза, ынчан психологту чалаптар бис. Психолог келгеш, ава-биле чугаалашкаш, арга-сүмелер кадар.
Кризистиг байдалды амыдыралдың ээзи боду шиитпирлевес болза, ону кым-даа өскертип шыдавас. Чүгле кижиниң бодундан хамааржыр. Кыдыындан дуза херек деп билип кааш, чүгле ынчан дузалаар бис. Колдуунда-ла шак ындыг улуска оожургал, шыпшың өрээл херек. Келген аваларның өрээлинче кым-даа кирбес, айтыртынмас дээн ышкаш дүрүмнеривис бар. Эгезинде кээрге, чугаалажыр, оон чоруур деп баарга, чугаалажыр. Бир эвес келген ава боду чугаалажыксаар болза, чүгле ынчан чугаалажып болур. А бир эвес чугаалажыр күзели чок болза, чугаа ээрээн ажыы чок. Ол шын эвес апаар.
– Хөй кезиинде кандыг айтырыглыг авалар келир-дир?
– Делегей байдалы кадыыраан, кижилер каржы апарган. Ынчангаш колдуунда-ла өг-бүлезинге күчүлээшкин көрген авалар кээр чорду. Өг-бүле улустуң аразында найыралы колдуунда-ла акша-төгериктиң чедишпезинден, өре-ширениң хайындан тургустунуп кээр. Ооң уржуундан аразынга чөрүлдээлер тургустунар. Ол байдалдар кыдыындан кызагдап кээрге, өг-бүлеге бот-боттарын билишпес чорук, аас-дыл өөскүп, шош-содаа-даа үнер. «Сээң», «мээң» деп айтырыглардан шак ындыг байдал тургустунуп келир. Кээп турар авалар колдуунда аныяктар. Хөй кезиинде амыдыралга белен эвес кижилер, эртежик өг-бүле тудуп, ажы-төлденип чурттай бергеш, шак мындыг берге байдалга таваржы бээрин эскердим. Ажыы-биле чугаалаарга, улуг амыдыралга белеткел чок хамаатылар-дыр ийин. Аразында улуг улус база бар. Оларның байдалында чылдагаан чүгле арагада. Өөнүң ээзи арагалаар, дыш бербес, эттээр, дорамчылаар.
– Силерниң бо төп чүгле Кызыл кожуунга хамааржыр ышкажыл?
– Республика чергелиг шак мындыг төп амдыызында чок-тур ийин. Ынчангаш келген аваларга дуза кадар дээш, киир бижидилгезин-даа барымдаалавас-тыр бис. Шынында дүрүм езугаар алыр болза, чүгле Кызыл кожууннуң комплекстиг дуза чедирер социал төвү-дүр. Бо кризистиг төп ооң салбыры-дыр. Тургузукчувус – Күш-ажыл болгаш социал политика яамызы.
Чылдагааны – Кызыл кожууннуң төвү Каа-Хем сумузу Кызыл хоорай-биле тудуш болгаш, найысылалга ажылдап амыдыраар дээш, кожууннардан келген чон Ыраккы Каа-Хемге турумчуп чурттай бээрлер. Оларның хөй кезииниң киир бижидилгези кожууннарда, суурларда дээш кандыг-даа кижилер бар.
– Хөлезилеп чурттап олурганы оран-савазының өртээнге күш четпейн баргаш, дуза дилеп кээр авалар бар бе?
– Шак ындыг байдалга таварышкан хамаатыларга социал аалчылар бажыңы бар. Ол улусту амыдыралының аайы-биле берге байдалда таваржы берген улус деп чугаалаар бис. Бистиң организациявыстың салбыры-дыр ийин. Ол салбырны ажы-төлдүг аваларга дээш ажыдып алырывыска, херек кырында чүгле херээжен улус эвес, а улуг назылыг эр улус-даа кээр болду. Ол бүгүнү бир чыл дургузунда шинчилээш, чонувуска ниитизи-биле кандыг дуза херек ирги деп чүүлдү сайгарып көргеш, Социал аалчылар бажыңы херек деп билип кааш, ажыткан бис. Ол аалчылар бажыңы ажыттынган соонда, берге байдалда келген улус дуза дилеп эгеледи. Кризистиг байдалда улусту хөй улус аразынче киирери болдунмас-тыр ийин. Ындыг кижи хөй улус аразынга оожургал албас. Ынчангаш бо салбырны черле аңгы кылыр болза эки-дир деп шиитпирни үндүрдүвүс. Организациявыстың балансызынга капиталдыг септелге хереглеп турган оран-сава турган чүве. Чанында бир бажың-биле катай 27 сая рубльге септээр сметазын санап белеткеп каан турган. Акша-хөреңги чок, арай нарын байдалдар тургустунуп келген үеде Россияның 49 регионунуң аразынга Кризистиг төп ажыдар улуска грант чарлаптарга, аңаа киришкеш, 3 сая рубльди удуп алдывыс. Ажылчыннарывыстың күжү-биле септелгени кылып алганывыс ол-дур. Тускай тудугжулар-даа хөлезилевээн бис. 3 сая рубльдиң 1 сая 800 муңу-биле дериг-херексел саттывыс. Ол дээрге өрээлдерде орун-дөжек, стол, сандай, телевизор, чемненир өрээлдиң дериг-херексели дээш шупту ынаар кирип турар. Арткан 1 сая 200 муң рубльди септелгеге ажыглаар тудуг материалдарынче киириштирген. Тыва Чазаавыс бистиң ол ажылывысты көрүп алгаш олурбаан, акшаландырыышкынны киириштирип, 1 сая 700 муң рубль-биле дузалаан. Ол база-ла тудуг материалдары болгаш чедер-четпес дериг-херекселдерже үнген.
– Кризистиг төп черле ээн турбас боор аа?
– Чаңгыс катап бир-ийи хонуктуң дургузунда ээн турду. Ооң соонда черле чаңгыс-даа хүн ээн турганын сагынмас-тыр мен.
– Төптүң иштинде ажыл канчаар чоруп турарын чугаалап бээр силер бе?
– Ажылчыннар ээлчежип хонуп турар. Бо оран-сава иштинче чөпшээрел чокка кандыг-даа кижи кирип болбас. Айыыл чок чоруктуң тускай дүрүмнери бар. Охрана чери-биле керээлиг бис.
– Ажы-төлүнүң авазы дезиптерге, сүрүп чедип кээр хамаатылар бар боор-дур бе?
– Ийе, бар-бар. Ындыг улус кээрге, эжик өттүр чугаалажыр. Чугаа-домак дыңнавас, чурум чок, хорадап, кыжанып эгелээр болза, чаңгыс коңганы базарга-ла, охрана дораан кээр. Кандыг-даа улус кээрге, төпте кым чыдарын айтып бээр эргевис чок. Ынчангаш маңаа дуза дилеп келген аваларны артындан, кыдыындан дээш кайы-даа талазындан чурукка тырттырары база хоруглуг. Кижиниң уругларының авазы азы ачазы, өөнүң ишти, чоок кижизи чаңгыс салаазындан безин танып кааптар-дыр ийин.
– Дуза дилеп келген херээжен кижиден бир дугаарында чүнү негээр силер?
– Кымдан-даа чүнү-даа негевес, а чүгле дыңнаар бис. Документ безин негевес бис. Дыңнааш, өөренип көөр. Хуралдапкаш, хүлээр-хүлээвезин билип кааптар бис. Аксы чыттыг, эзиртир суксун ижип турган байдал бар болза, социал аалчылар бажыңынче чорудар апаар бис. Чижээлээрге, Ак-Довурактан келдим дээн болза, ында социал төпте коллегаларывыс бар болгай. Долгашкаш, ында шын ындыг кижи чурттап турар бе дээш айтырыптар бис. Бир эвес өг-бүлеге шош-содаа, аас-дыл болган болза, полицияже долгаптарывыска-ла, илдең бүрүткелде бар боор. Келген кижиниң чугаа-домаан дыңнаары чугула.
Кризистиг байдал дээрге чүгле ашак-кадай аразында каржы-дошкун чорук эвес, өске-даа байдалдар-дыр ийин. Чижээлээрге, сөөлгү үеде назы четпээн уруглар-даа иштелип-саатталы бергеш, ада-иезинден корткаш, дезип-даа чоруур боор. Бир болза өрт, суг халавынга таварышкан улус база аңаа хамааржыр.
Оон өске таварылгаларда социал аалчылар бажыңынче чорудар. Аңаа баарга, хүлээп алырының дүрүмнери аңгы. Ында негелделер хөй. Чүге дээрге, чижээ, чамдык хамаатылар хөлезилеп чурттап орар оран-савазының өртээнге күш четпейн баргаш азы боттары чурум үрээш, үндүр ойлаттырып алган-даа боор. Ол дээрге шын эвес чүүл-дүр. Кижи бүрүзү бодунуң амыдыралы дээш харыысалгалыг болур ышкажыгай. Бодунуң амыдыралын өске улуска чарбыырга база шын эвес. Комиссия хынаан соонда, дуза дилеп келген кижиге кандыг дуза чедирип болурун чугаалажыр, сүме кадар. Шынап-ла, берге байдал болза юридиктиг-даа, психологтуг-даа дуза кадар аргаларын өөренип көөр.
– Төпте чеже кижи ажылдап турар?
– Ниитизи-биле чеди кижи ажылдап турар. Өрээл бүрүзү чуртталга бажыңында дег кылдыр дериттинген. Аъш-чемни ава боду садып алгаш хайындырып, ажы-төлүн чемгерип амыдыраар.
Төптүң турар чери – хоорайжыды туттунган Каа-Хем суур, Щорс кудумчузунуң 10 дугаар бажыңы. Ниитизи-биле ында чурттаар 5 өрээл бар.
Айдың ОНДАР чугаалашкан.
Буян ООРЖАКТЫҢ тырттырган чуруктары.
“Шын” №14 2026 чылдың апрель 16
