Күрүнениң дээди удуртукчузу Президент чурттуң кайы-бир регионунга баары — ол девискээрге ооң шыңгыы кичээнгейиниң, деткимчени көргүзеринге белениниң херечизи. Россия Федерациязының Президентизи 2024 чылдың сентябрь 2-де Тывага кээп чорааш, республикада эң чидиг ажыл-агыйжы айтырыгларны шиитпирлээринге деткимчени берген. Оларның бирээзи Тывада суггарылга системаларын септеп, оларны ажыглалга катап киирер ажылга дузалааны.
Суггарылга системаларын септээринге деткимчени көргүзерин Россияның Президентизинден дилээриниң мурнунда Тываның Баштыңы аңаа шыңгыы белеткенген. Республиканың улуг суггарылга системаларынга боду амы-хууда чедип, оларның ажыглалын экижидер дизе, кандыг ажылдарны чорударының чугулазын тараачын-фермерлер, чер болгаш суггарылга талазы-биле эртем-билиглиг специалистер-биле арга-сүмени солушкан. Республикада суггарылга системаларының материал-техниктиг байдалын сайгарып көөр, оларны септээр, ажыглалга киирер талазы-биле хемчеглерни саналдап киирер тускай комиссияны Тываның Баштыңы Владислав Ховалыгның даалгазы-биле тургускан. Бо комиссияның саналдап киирген төлевилелдериниң аразындан “Агроүлетпүр комплекизиниң продукциязының экспорту” федералдыг национал программа угланыышкыны-биле Таңды болгаш Чеди-Хөл кожууннарның девискээринде Мажаалык, Кочетов, Элегес, Бии-Хем кожуунда Могай, Барыын-Хемчик кожуунда Барлык дээш өске-даа элээн каш суггарылга системаларының септелгезин чорудуп эгелээн. Бии-Хем кожууннуң Тарлаг сумузунда “Малиновка”, Чаа-Хөл кожууннуң Чаа-Хөл сумузунда “Терезин” суггарылга системаларында шөлдерни тарааны болгаш тарымал сигенни тарып өстүреринге белеткээр талазы-биле Айдың Соскал биле Орлан Балчийниң төлевилелдери боттанган.
2025 чылда Тывага суггарылга системазын сайзырадыр талазы-биле 12 төлевилелди федералдыг деңнелче ТР-ниң Көдээ ажыл-агый яамызы саналдап киирген. Оларның аразындан 10 төлевилел федералдыг деткимчени алган. Ол төлевилелдер ёзугаар суггаттыг шөлдерни дескилээр, ыяш-даштан аштаар дээн ышкаш культур-техниктиг ажылдарны чорудары, суггаттыг тараа болгаш сиген шөлдеринге ыяштар дилиндектерин тарып өстүрүп (агролесомелиорация), хөрзүннү хат-шуургандан камгалаары.
Мелиорация талазы-биле ажылдарны боттандырып чорударынга херек субсидия алырынга киирген төлевилелдерниң бирээзи шилилгени эрткенин республиканың Көдээ ажыл-агый яамызының конкурс комиссиязы дыңнаткан. Тиилекчи кордакчы хууда сайгарлыкчы, тараачын-фермер ажыл-агыйның баштыңы М.Х. Сечек Барыын-Хемчик кожуунда Аксы-Барлык суггарылга системазын чаартырынга субсидия акша-хөреңгизин ажыглаар. Аксы-Барлык суггарылга системазын катап тургузарының төлевилел-смета документилери ажылдап кылырының дугуржулгазын Абакан хоорайда “Авангард” кызыгаарлаан харыысалгалыг ниитилел-биле сайгарлыкчы чарган.
Тывада суггарылга системаларын чүгле септеп турар эвес, мурнакчы технологияларны суггарылгага ажыглаарының үлегер-чижектери Тывада база бар. Таңдыда тараажы Михаил Санниковтуң Дүрген суур чоогунда шөлүнге чаашкынналдырып суггарар машинаны Новосибирск хоорайда “Технопромторг” компания тургускан. Бо машина бир долгангаш, 47 га шөлдү суггарып кааптар, аңаа 6 киловатт электроэнергияны чарыгдаар. Машинаның ажылын ырактан телефон дамчыштыр башкарып хайгаарап болур.
Кызыл кожууннуң Кара-Хаакта ногаа аймаа тарып өстүрүп турар фермер Геннадий Ким ногааны дамдыладып суггарар системаны бурунгуу чылын-на тургускан. Ол дээрге Тывада мелиорация сайзырап турарының херечизи-дир.
Азырап семиртир
Көдээ девискээрлерни хөгжүдер талазы-биле грант деткимчезин Тыва Республиканың Көдээ ажыл-агый яамызы чорудуп турар. “Малды семиртир азырап өстүрер комплексти тургузар” төлевилелди боттандырарынга конкурс шилилгезин Күдер Дамдыктың тараачын-фермер ажыл-агыйы эрткеш, грант деткимчезин чедип алган. Грантының субсидия акшазы болгаш бодунуң акша-хөреңгизи-биле фермер «Беларус-82» марканың тракторун, аңаа кошкаш, мал чеми белеткээринге ажыглаар техниктиг кожуг дериг-херекселди бүрүнү-биле садып алган. Ажыл-агыйында кодан хоюнуң баш санын көвүдедир азырап өстүрери-биле 310 баш төрүүр хойларны база садып алган.
Ш. МОҢГУШ.
Чурукту интернеттен хоолгалаан.
“Шын” №50 2025 чылдың декабрь 25