Частың башкы айының ортаа үезинде, март 15-те, Тывага ат-сураа билдингир кижилер төрүттүнгени онзагай.
Тайбыңны камгалаан дайынчы мөге
1921 чылдың март 15-те Тыва Арат Республиканың Улуг-Хем кожууннуң Хендерге сумузунуң Могай-Бажы деп черге чурттап чораан малчын араттар Хелин-оол биле Кавайлык Доңгактарның өг-бүлезинге оол төрүттүнген.
1941 чылда Бегзи-Хууракты Тываның революстуг шериинче албан-хүлээлге эрттирери-биле келдирткен. 1942 чылда бүгү Тываның Наадымынга аныяк мөге Бегзи-Хуурак онагларын чииги-биле ажып, республиканың эң күштүг мөгези Чөөн-Хемчик кожуундан Чамыян Моңгушту октааш, шүглүп үнгеш, Тыва Арат Республиканың Арзылаң мөгези атты чаалап алган.
Арзылаң мөге Бегзи-Хуурак Доңгак 1943 чылдың сентябрь 25-те бодунуң үе-чергези оолдар, кыстар-биле кады фронтуже аъттаныпкан. Украинада Сурмичи суурну хостаар дээш, тулчуушкунга ол аар балыгладырга, өске кезектиң дайынчылары ону тулчуушкун шөлүнден үндүргеш, госпитальче чорудупкан. Тыва эки турачылар эжин тулчуушкун шөлүнден тыппайн, ол өлүрткен-дир деп бодааш, 1944 чылдың февраль 11-де дайынчы Бегзи-Хуурак Доңгак амы-тынындан маадырлыы-биле чарылган дугайында бижимел дыңнадыгны эки турачыларның командылалы ооң ада-иезинче чорудупкан. Ол дыңнадыг бижик амгы үеде Тываның төп күрүне архивинде бар.
Шынында сержант Бегзи-Хууракты госпитальдан өске шериг кезээнче чорудупкан. Тыва дайынчы Румынияга чедир эрес-маадырлыг дайылдажып чорааш, 1944 чылдың октябрь 22-де база катап аар балыглаткан. 1945 чылдың апрель айга чедир эмнеткеш, ол чазын төрээн чуртунче чанып келген.
Арзылаң мөге Бегзи-Хуурак Доңгак Алдар орденниң III чергези, Ада-чурт Дайыны орденниң I болгаш II чергелери болгаш хөй-хөй медальдар-биле шаңнаткан. Ооң адын "Тываның XX чүс чылда алдарлыг кижилери" деп Күрүне номунче киир бижээн.
Айлаң-куш дег ыраажы артист
Тываның улустуң артизи, Россияның алдарлыг артизи Хүргүлек Байыскылановна Конгар Тыва Арат Республиканың Бай-Тайга кожууннуң Бай-Тал сумузунга 1924 чылдың март 15-те төрүттүнген.
Тывага ажыттынган баштайгы школаларның бирээзи Кызыл-Мажалык школазынга бичии уруг Хүргүлек өөренип кирген. Алыс черле ыраажы салым-чаяанныг, ырлаарынга ынак болгаш, школага концерттерге киржип, тыва улустуң ырыларын уярадыр ырлап турган. 1941 чылдың чайын Хүргүлектиң ада-иези Мешпен-Хөл чоогунга мал-маганын чайлагладып турда, ол шагда ТАР-ның культура сайыды Танов баштаан кижилер келгеш, ол чоок-кавыда аалдарның уруглар, оолдарын чыып, оларның уран чүүлге салым-чаяанныын илередип, шилилге эрттиргеннер. Хүргүлектиң ырлаарын олар магадап, Кызылда театр-студияга өөренир кылдыр шилип алганнар. Шак ынчаар Хүргүлек Конгарның уран чүүл оранынче улуг болгаш кайгамчыктыг оруу эгелээн.
Кызылда театр-студияга кээрге, Байыскылан уруу Хүргүлекти хылдыг хөгжүм оркестринге киирип кааннар, чүге дээрге ол допшулуур, бызаанчыга ойнап билир, Кызыл-Мажалык школазының өөреникчилериниң хылдыг хөгжүм бөлүүнге допшулуурга ойнап турган. Ооң ыраажы салым-чаяанын ССРЭ-ден Тывага ажылдап келген хормейстер Сергей Булатов эскерип кааш, Хүргүлекти профессионал деңнелге ырлаарынга өөредип эгелээрге, чүгле тыва эвес, орус-даа ырларны чараштыр ырлаар апарган.
Салчак Токаның “Дөңгүр-оол” деп шиизинде пионер уругнуң ролюн ойнаарынга дурт-сыны бичежек, чиңге Хүргүлекти режиссёр Иван Исполнев шилип алган. Хүргүлек Байыскылановнаның улуг сценаже делгем оруу ынчаар эгелээн. “Чечен биле Белекмаа” деп ыры-хөгжүмнүг шииде Даңгынаның, “Малиновкага кудада” Яринканың, “Аршин мал Аланда” шииде даай-аваның дээш өске-даа хөй рольдарны Хүргүлек Байыскылановна ойнаан. Ыраажы артист Хүргүлек Конгарның ойнаан рольдары тыва театр уран чүүлүнүң эртинелери бооп артып каан.
“Доңгада каъдыктың” автору
Тыва чечен чогаалдың үнелиг эртинези, совет-даа, амгы-даа үеде номчукчуларның аксында доңнаттынган “Доңгада каъдыктың” автору Салчак Өдекеевич Тамба 1918 чылдың март 15-те Таңды-Тываның Каа-Хем кожууннуң Оштан деп черинге төрүттүнген.
Үжүк-бижикке, эртем-билигге сонуургалдыг болгаш, Салчак Өдекеевич Ойрот-Тура (амгы Горно-Алтайск) хоорайга 1939 чылда көдээ ажыл-агый техникумун, ооң соонда Кызылда совет-партийжи школаны дооскан, “Шын” солунга 1951 чылдан эгелээш, 28 чыл дургузунда журналистеп ажылдаан.
Салчак Тамбаның баштайгы “Өзер болзун” деп шүлүү 1937 чылда чогаалдар чыындызынга парлаттынган. Ол элээн хөй номнарның автору: «Доңгада каъдык» (1955), «Мээң ырым» (1956), «Шүлүктер» (1960), «Мээң байым» (1960), «Чоннуң үнү» (1968), «Бичии дургун» (1973), «Саян чечээ» (1980), «Амыргалаар» (1978). С. Маршактың, Ю. Шесталовтуң, Д. Кимонконуң, А. Кутуяның дээш өске-даа орус, совет чогаалчыларның чогаалдарын тыва дылче очулдурган.
Салчак Тамбаның хөй санныг чогаалдарының аразындан ооң чогаалчы адын «Доңгада каъдык» тыва литературада мөңгежиткен. «Доңгада каъдык» – чоннуң ынак чогаалы. Ону амгы үеге чедир чогаал кежээлеринге номчуп, аңаа үндезилеп, шиилерни тургузуп турар.
Салчак Тамба – ССРЭ-ниң Журналистер болгаш Чогаалчылар эвилелдериниң кежигүнү.
Цирк артизи Күжүгет Хензиг-оол – 100 хар
1926 чылдың март 15-те Бай-Тайга кожууннуң Кара-Хөл сумузунда Көъп-Сөөк деп черге баштайгы тыва цирк артистериниң бирээзи, РСФСР-ниң алдарлыг артизи, Тываның улустуң артизи Күжүгет Балданович Хензиг-оол төрүттүнген.
Владимир Оскал-оолдуң 1939–1941 чылдарда тургусканы цирк бөлүүнче аваангыр-кашпагай 15 харлыг Хензиг-оолду шилип алган. Циркке салым-чаяанныг оол тыва цирк бөлүүнүң көскү жонглёру болгаш эквилибризи апарган. Тыва цирктиң алдарлыг бөлүүнге тыва улустуң оюннарын бала-согааш, тавактар, деспилер-биле Күжүгет Хензиг-оол эш-өөрү-биле кады делегейниң хөй чурттарының чоннарынга көргүскен.
Күжүгет Балданович Хензиг-оолдуң төрээн чурту Кара-Хөл суурда Культура бажыңын ооң ады-биле адаан.
Клара Сагдының “Кыстың оруу”
Тыва Арат Республиканың Чөөн-Хемчик кожууннуң Шеми сумузунуң Кожагар-Өдек деп черге 1930 чылдың март 15-те тыва культураның хоочун ажылдакчызы, драматург, чогаалчы, режиссёр болгаш артист Клара Чамыяңовна Сагды төрүттүнген.
Клара Чамыяңовна Ленинградтың Н. Островский аттыг театр институдун база Күрүнениң кинематография институдунуң аспирантуразын дооскан. Кызыл-Даг, Хорум-Даг, Шеми школаларынга башкылап, театрга артистеп, Тываның телевидение болгаш радио комитединге режиссёрлап ажылдап чораан. Алыс эртем-билии, арга-дуржулгазы драматург, режиссёр болгаш, Тывага улусчу театрны хөгжүдеринге улуг үлүүн киирген.
1957–1985 чылдарда 30 ажыг шиилерни бижээн. «Кыстың оруу» деп шиини чогааткан. «Чаңгыс көжегелиг шиилер» деп ному 1963 чылда чырыкче үнген, «Тыва театрның тывылган төөгүзү» (1973), «Кыстың оруу» (1985) деп номнары парлаттынган. Бижээн шиилериниң чамдыызын республиканың улусчу театрларының сценаларынга тургускан. Чижээлээрге, Тес-Хем кожуунда Калдак-Хамар артты ажыр автомобиль оруун 1930 чылдарда бүгү Тываның аныяктары тудуп турганының төөгүзүнүң, орук тудуунга ССРЭ-ден ажылдап келген орус уруг Маруся биле тыва оол Багай-оолдуң ынакшылы Калдак-Хамар артты ажыр орук ышкаш уламчылаар бе дээрзиниң дугайында Клара Чамыяңның “Калдак-Хамар” деп шиизи көрүкчүлерниң чидиг сонуургалын оттурган.
Клара Чамыяңовнаның чогаадыкчы ажылынга Тываның баштайгы хореографтарының бирээзи, дээди категорияның танцычызы, “Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы Андрей Бегзиевич Сагды дузалажып чораан. Клара Чамыяңовна биле Андрей Бегзиевич Сагдылар 52 чыл дургузунда чогаадыкчы болгаш өг-бүле амыдыралын чурттап эрткеннер.
Клара Чамыяңовнаны үре-түңнелдиг чогаадыкчы ажылы ССРЭ-ниң «Хүндүлелдиң демдээ» орден, «Күш-ажылдың хоочуну» медаль, Тыва Республиканың «Шылгараңгай күш-ажыл дээш», Россияның Херээженнер эвилелиниң медальдары-биле үнелеттинген.
Ш. ЛОПСАН белеткээн.
Чуруктарны интернеттен хоолгалаан.
“Шын” №10 2026 чылдың март 19