АДЫ – УЛУГ СОВЕТ ЭНЦИКЛОПЕДИЯДА
Тывага танцы уран чүүлүн бедик профессионал деңнелге сайзырадырынга улуг үлүүн киирген кайгамчыктыг салым-чаяанныг хореограф Евгения Салчак 1946 чылдың октябрь айның 14-түң хүнүнде Каа-Хем районнуң төвү Сарыг-Сеп суурга төрүттүнген. Ада-иези Кызыл хоорайга көжүп келгеш, 1954 чылда уруун 1 дугаар школаже өөредип киирген. Женя 9 харлыында Кызылдың бичии уругларның хөгжүм школазының фортепиано клазынга өөрени берген. Танцылаарынга ынак уруг хоорайның Пионерлер бажыңында танцы болгаш акробатика бөлгүмүнче база барып эгелээн. Танцы башкызы Ида Михайловна Осадчева танцы уран чүүлүнге Женяның бир янзы хандыкшылдыын эскерип, салым-чаяанын сайзырадыр дээш, аңгы кичээлдеп, ооң күүселдезинге танцыларны концерттер программазынче киирип турган.
Киргизияның Фрунзе (амгы Бишкек) хоорайда хөгжүм-хореография училищезинге өөредири-биле ол школаның башкылары 1958 чылда Тывага келгеш, хореографияга салым-чаяанныг уруглар, оолдарны шилип турганнар. Шилилгени эрткен 7 уруг, оолдуң аразынче Женя Салчак кирген. Олар училищени 1964 чылда доозарга, Тываның хөгжүм-шии театрынга ажылдадып каан. Ол үеде Тывага балет чок болганы-биле 1965 чылда Евгения Салчак Киргизияже чоруй барган. Фрунзе хоорайда хөгжүм-хореография училищезиниң тергиин эки өөредилгелиг доозукчузу боорга, Евгенияны Киргизияның күрүнениң опера болгаш балеттиң академиктиг театрының балет труппазының артизинге хүлээп алган. Бо театрга Евгения Салчак балет артизиниң солун болгаш шыңгыы школазын эртип, бедик мергежилдиг балет артизи апарган. 1969 чылда Тывага ырының болгаш танцының “Саяннар” ансамбли тургустунарга, Евгенияны танцы бөлүүнүң артизинге ажылдаарынче чалаан. Бедик мергежилдиг хореограф болгаш балет артизи “Саяннарның” танцы бөлүүнүң программазынга кол черни ээлеп, алдарлыг “Ээлдек шыңгырааш”, “Ивижилер” дээш өске-даа танцыларга, баштайгы тыва балет “Хая-Мергенге” солистеп танцылап, ооң аңгыда чараш хореография композицияларын тургускан.
1969-1990 чылдарда “Саяннарга” ажылдааш, Кызылдың уран чүүл училищезинге хореография башкылап ажылдай берген. Башкы ажылы-биле чергелештир “Азас” танцы бөлүү дээш өске-даа уран чүүл коллективтери-биле ажылдап, “Дүк салыры”, “Чалыы Тыва”, “Байырлал самы” дээш өске-даа танцыларны тургускан. Евгения Салчактың тургускан танцылары Россия болгаш чурттар аразы чергелиг мөөрейлерге шаңналдарны хөй удаа чаалап алган.
Евгения Мычыновна Салчак РСФСР-ниң болгаш Тыва АССР-ниң алдарлыг артизи, ооң адын Улуг совет энциклопедияже киир бижээн.
“ШЫННЫҢ” ШЫНЧЫ БИЖИКЧИЗИ
Сураглыг тыва журналист, шүлүкчү, “Шын” солуннуң шынчы бижикчизи Бораш Серемааевич Ондар 1936 чылдың октябрь 20-де Сүт-Хөл кожууннуң Алдан-Маадыр сумузунуң Алаш-Аксы деп черге малчын арат өг-бүлеге төрүттүнген. «Алдан-Маадыр» колхозка хойжулап, тудугжулап, почтачылап, ооң кылбаан-тутпаан ажылы чок. 1950 чылдардан эгелээш, бүгү назынында массалыг информация чепсектери-биле харылзааны тудуп, “Тываның аныяктары”, “Шын” дээш өске-даа солуннарның идепкейлиг бижикчизи чораан.
Бораш Серемааевич чогаадыкчы сагыш-сеткилдиг кижи. Ооң “Чүгле бодуң эскерип көр” деп шүлүүнге бижээн:
Сени кɵрген санымда-ла,
Сеткил-чүрээм хɵлзей бээр-дир.
Чүге ындыын билбес-тир мен,
Чүгле бодуӊ эскерип кɵр.
деп сөстерлиг ыры 1960-1970 чылдарда бүгү Тывага чаңгыланып турган.
Бораш Ондар хөй шүлүктерниң автору. «Хая чугу» деп баштайгы ному 1999 чылда парлаттынган. Ооӊ соонда «Тыппазы чок тывызыктарым» (2001), «Хаадаӊмаа» (2006), «Күзээл, чүрээм» (2011), «Сени бодап» (2011), «Сүүзүннүг шүлүктерим, ужурлуг угаадыгларым, шоӊнап кааптар шоодугларым» (2016) деп чыындылары чырыкче үнген. Бораш Ондарның чогаатканы тывызыктарының “Тыппазы чок тывызыктарым” деп ному өөредилге-кижизидилге утка-шынарлыг болгаш, уруглар садтарынга, эге класстарга ажы-төлдү тыва дылга өөредиринге башкылар ажыглап турар. Ол номда чараш сөс-домактыг тывызыктар бар.
Чивеңнедир көрүп-көрүп,
Читкилей-даа бергилээр.
Көгереңейндир көрүп-көрүп,
Көзүлбейн-даа баргылаар.
(Сылдыстар)
Ак-көк дээрниң
Алдын-сарала ээңмээ.
(Челээш)
Бораш Серемааевич Ондар Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы, Россияның болгаш Тываның Журналистер эвилелиниң база Тываның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү, Тыва Республиканыӊ «Күш-ажылчы шылгарал дээш» деп медалыныӊ эдилекчизи, Сүт-Хөл кожууннуң хүндүлүг хамаатызы.
ХОРЛУУ КАДАЙ
Тываның Виктор Көк-оол аттыг национал хөгжүм-шии театрының артизи Марьям Рамазанова улуг назы-харлыг тываларның сагыжынга “Хорлуу кадай” деп хүндүлел шола ады-биле уттундурбас болуп арткан. Марьям Алексеевна боду база бодун “Хорлуу кадай мен” деп адаар турган. Чүге дээрге чогаалчы Степан Сарыг-оолдуң Ада-чурттуң Улуг дайынының үезинде Кызыл Шеригге тыва араттарның дузазының темазынга 1943 чылда бижээни “Хорлуу кадай” деп шүлүктү номчуурунга артист аажок ынак чораан.
Алдарлыг артистиң номчулгазынга “Хорлуу кадайны” чогаалчы, совет үеде Тываның удуртукчузу Салчак Тока дыңнаарынга дыка ынак турган. Марьям Алексеевнага ужуражы бергеш-ле, Тока “Хорлуу кадайны” номчуп берем” дээр. Артист номчуп бадырыптар:
Мөңгүн-Тайга баарында,
Мөген-Бүрен уну чурттуг
Хорлуу кадай эртен эрте
Хоюн барып ончалап-тыр...
Марьям Алексеевнаның амы-хууда-даа, чогаадыкчы-даа чуртталгазы нарын-даа бол, ооң салым-чолунда кижилер шупту онзагай. Марьям 1922 чылдың октябрь 24-те Хакасияның Аскиз районда База деп суурга төрүттүнген. Ада-иези 1931 чылда Тывага көжүп чедип келген. Ачазы Нургали Салихидинович Рамазанов Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи, Берлин хоорай дээш өлүм-чидимниг тулчуушкуннарга эрес-дидим киришкеш, Сталинниң Мактал бижии-биле шаңнаткан.
Марьям Алексеевна баштайгы өөнүң ээзи Юрий (Оюн) Пандар-оолович Седен-оол – 1941–1945 чылдарда Ада-чурттуң Улуг дайынының үезинде Украинаның хоорай, суурларын немец фашистерден хостап турган тыва аъттыг эскадроннуң эрес-дидим хайгыылчызы, дайын соонда Москвада Чкалов аттыг ужудукчулар школазын дооскан ужудукчу. Марьям Алексеевна биле Юрий (Оюн) Пандар-ооловичиниң оглу Шамиль Седен-оол Тыва дугайында киноларны тырттырган алдарлыг кинооператор. Ада-иези ийи аңгы чурттай бээрге, оглу Шамиль оларның аразынга эптиг-чөптүг харылзааны тудуп чораан.
Тываның театр уран чүүлүнүң хөгжүлдезинге улуг үлүүн киирген артист, режиссёр, Тыва АССР-ниң алдарлыг артизи Степан Забродин биле Марьям Рамазанова өг-бүле тудуп, солун чогаадыкчы чуртталганы чурттап эрткеннер. Степан Андреевич 1979 чылда чырык өртемчейден чарлып чоруй баарга, Марьям Алекеевна “Лебедь мой” деп ырыны чогаадып, ынак кижизинге тураскааткан.
Марьям Алексеевна Рамазанованың артист чогаадыкчы ажылы, тыва уран чүүлге киирген улуг үлүг-хуузу Тываның күрүне шаңналының лауреады болгаш Тыва АССР-ниң алдарлыг артизи деп бедик аттар-биле демдеглеттинген.
Ш. ЛОПСАН белеткээн.
Чуруктарны эш-өөрүнден, төрелдеринден алган.
«Шын» №42 2026 чылдың октябрь 29
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn