Шрифт
А А А
Фон
Ц Ц Ц Ц Ц
Изображения
Озвучка выделенного текста
Настройки
Обычная версия
Междубуквенный интервал
Одинарный Полуторный Двойной
Гарнитура
Без засечек С засечками
Встроенные элементы
(видео, карты и т.д.)
Вернуть настройки по умолчанию
Настройки Обычная версия
Шрифт
А А А
Фон
Ц Ц Ц Ц Ц
Изображения
Междубуквенный интервал
Одинарный Полуторный Двойной
Гарнитура
Без засечек С засечками
Встроенные элементы (видео, карты и т.д.)
Вернуть настройки по умолчанию

Төөгү календары

17 ноября 2026
11

Часпас адар  Тутатчиковтар

1940 чылдың ноябрь 9-та Кызыл хоорайга ча спортунга ССРЭ-ниң спорт мастери, Россияның алдарлыг тренери Евгений Тутатчиков төрүттүнген.

Тываның көдээ ажыл-агый техникумун дооскаш, Тожуга ажылдап чеде бергеш, ажылдан хостуг үезинде чадан кара адарынга хандыкшый берген. Ол үеде Тывага хамаанчок Совет Эвилелинге безин спортчу чаны болгаш согуннарны тып алыры дыка берге турган. Оларны Украинада Львов хоорайда хаактар чазап бүдүрүп турган “Динамо” фабриказынга 1960 чылдарның эгезинде клён дээш өске-даа ыяштардан кылып эгелээн. Ол фабриканың ча, согунун Совет Эвилелиниң Тыва ышкаш девискээрлеринге тып алыры барык болдунмас херек. Ынчангаш Евгений Тутатчиков ча, согунну чазап алырының аргаларын журналдар, солуннардан дилеп номчуп, боду чазап турган. Ча спортунга оолдар, уругларны хаара тудуп, оларны ча адарынга бодунуң чазап алганы чаларын ажыглап өөредип эгелээн. Шак ынчаар ча спорту Евгений Тутатчиковтуң бүгү назыда ажыл-херээ апарган.

1970 чылдарның төнчүзүнде Евгений Викторовичиниң өг-бүлези Таңды кожуунга көжүп келген. Дүрген суурга ча спортунуң секциязын ол организастаан. Ол үеде фабрикага бүдүрүп үндүрген спортчу чаларны тып, садып ап болур апарган. Хөй-ниитижи тренерден профессионал тренер ажылынче Евгений Тутатчиковтуң оруу ынчаар эгелээн. Кызылга көжүп келгеш, база ча спортунуң тренеринге ажылдай берген. Ча спортунга ССРЭ-ниң болгаш Россияның спорт мастерлерин белеткээн. Өөреникчилериниң бирээзи Михаил Оюн 2012 чылда Лондон хоорайга Паралимпиадага хууда хүлер медальды чаалап алган.

Тутатчиковтарның өг-бүле- зи — ча спортунуң бүдүн командазы. Өөнүң ээзи Раиса Сергеевна биле Евгений Викторовичиниң кайызы-даа – ССРЭ-ниң спорт мастерлери. Уруу Елена Достай (Тутатчикова) ча спортунга Европаның дөрт катап чемпиону, делегей чемпионаттарынга шаңналдыг черлерни каш удаа чаалап алган, 1996 чылда Атланта хоорайга, 2004 чылда Афины хоорайга Олимпий оюннарының киржикчизи. Амгы үеде тренерлеп ажылдап, Тываның спортчуларын Россия болгаш делегей чергелиг маргылдааларга белеткеп турар.

Тывага ча спортунуң хөгжээнинде, бистиң адыгжыларывыстың Россия болгаш делегей чергелиг маргылдааларга тиилелгелеринде Евгений Викторович Тутатчиковтуң үлүү улуг.

Төөгүзүнде чажыт чүүлдер хөй

Тываны Россияның протекторадының адаанга алыр дугайында Иркутскунуң генерал-губернаторунуң илеткелиниң адаанга 1914 чылдың ноябрь 14-түң хүнүнде Россияның хааны Николай II холунуң үжүүн салып, “Чедиишкинниг” деп бижээн дээрзи ажык төөгү материалдарында демдеглеттинген.

Россияның протекторадының адаанга Тываның киргениниң дугайында бижиттинген төөгү материалдарында бот-боттарынга дүүшпес, күштүг бооп турган хаанныг Россия, Совет Эвилели күрүнелерниң эрге-чагыргаларының негелдериниң аайы-биле бижээн чүүлдер барын төөгүчүлер демдеглеп турарлар. Чижээлээрге, хаанныг Россияның сайыттар чөвүлели 1911 чылдың ноябрь айда хуралынга Урянхай крайже 400 муң тараачыннарны чоорту көжүрүп киирер шиитпир хүлээп алган, ооң боттанырынга хаанныг Россия биле Герман империяның аразынга 1914 чылда эгелээн дайын, 1917 чылда Россияга Октябрь революциязы шаптыктаан хевирлиг медээлер массалыг информация чепсектеринге М. Горбачёв үезинде көстүп кээп тургулаан.

Ылап шынны АВПРИ-ниң (Россия империязының даштыкы политиказының архиви) фондуларындан билип ап болурун төөгү шинчилээр эртемденнер дыңнадып турарлар. АВПРИ-ниң фондуларында Россия империязының даштыкы политиказының 1720-1917 чылдарда документилери шыгжаттынып чыдар. Оларның аразында амгы үеде безин чажыт, хөй-ниитиге чарлавас материалдар хөй, оларның-биле ажылдаарын төөгүчүлер дээш өске-даа эртемденнерге чөпшээревейн турар. Тывага хамаарыштыр хаанныг Россияның 1644–1917 чылдарда даштыкы политиказының документилери 143 дугаар “Кыдат стол” фондузунда шыгжаттынган. Бо фондуда 3 438 хире санныг документилер чыдар, ында Тывага хамаарыштыр хаанныг Россияның даштыкы политиказының документилериниң хөй кезии бар. Ол чажыт документилерни Тываның төөгүзүнүң дугайында эртем-шинчилелдер ажылдарынга ажыглаарынга чөпшээрел чок. Чүгле ажыглаарын чөпшээреп каан архив документилери-биле эртемденнер ажылдап болур.

Джульетта –

Ирина Лопсан

Тыва шии уран чүүлүнүң хөгжүлдезинге Тываның алдарлыг артизи Ирина Лопсан бодунуң төлептиг үлүүн киирген.

Келир үениң артизиниң болгаш режиссёрнуң сценаже чогаадыкчы оруу Кызылдың 2 дугаар школазының шии бөлгүмүнден эгелээн. Школаны 1964 чылда дооскаш, Ирина Ленинградтың театр, хөгжүм болгаш кинематография институдунче өөренип кирген. Ону дооскаш, Тываның хөгжүм-шии театрының сценазынга А. Юмагулованың “Өжээн” деп шиизинде Неркестиң, С. Токаның “Дөңгүр-оолунда” Ойнаар-оолдуң, В. Көк-оолдуң “Хайыраан ботта” Уранның дээш өске-даа шиилерге көрүкчүлерниң сонуургалын хайныктыра бээр рольдарны ойнаан.

Ирина Ивановна бодунуң чогаадыкчы чоруун улам хөгжүдер тура-соруктуг чораан. Ленинградтың театр, хөгжүм болгаш кинематография институдунуң сценага уран шимчээшкин кафедразынга чогаадыкчы профессионал мергежилин бедиткеш, Тываның хөгжүм-шии театрынга балетмейстерлеп, тургузукчу режиссёрлап ажылдап турган. С. Маршактың “Дииспейниң бажыңы”, В. Распутинниң “Сөөлгү хуусаа”, М. Көжелдейниң “Үш эртемниг оол” дээш өске-даа чогаалчыларның чогаалдарынга үндезилеп шиилерни тургускан.

Артист болгаш режиссёр Ирина Лопсанның чогаадыкчы ажылында эң-не чайыннанчак чедиишкин бүгү делегейде билдингир “Ромео биле Джульетта” деп шииге Джульеттаның ролюн ойнааны болган. Шекспирниң бо трагедиязын режиссёр Сиин-оол Оюн 1973 чылда Тываның хөгжүм-шии театрының сценазынга тургускан. Ооң киноверсиязын тырттыргаш, “Найырал” кинотеатрга көргүскени Ирина Лопсанның чогаадыкчы ажылынга чоннуң сонуургалын улам хайныктырган.

Тыва шии уран чүүлүнге уттундурбас чогаадыкчы овур-хевирин арттырган артист Ирина Ивановна Лопсан 1944 чылдың ноябрь 17-де төрүттүнген.

/ Ш. ЛОПСАН.

Чуруктарны боттарының болгаш эш-өөрүнүң архивинден, capfar.ru-дан алган.

“Шын” №44 2026 чылдың ноябрь 12

"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn