Күш-ажылдың, дайынның маадыры
1921 чылдың февраль 20-де Чөөн-Хемчик кожууннуң Хөндергей сумузунуң Шиви-Кудуруу деп черге күш-ажылдың болгаш дайынның хоочуну, тыва эки турачы Моңгуш Биче-оол Дагба оглу төрүттүнген. Арат өг-бүлеге 3 ажы-төл төрүттүнген. Хеймер уруун божуурда, авазы Хөөгбет чок апарган. Акызы Шаңмак (сөөлүнде билдингир эртемден филолог апарган Яков Шаңмакович Хертектиң ачазы), угбазы Тастан, хеймер дуңмазы Бадынаны ачазы азырап өстүрген. Угбазы Тастан Дагбаевна сүт-бараан фермазынга ажылдап чораан. Хеймер дуңмазы Бадына Дагбаевна Өвүрге чурттап чораан.
Таңдының Элегеске күрэконом ажыл-агыйы тургустунарга, он дөрт харлыг элээди оол Биче-оол аңаа ажылдай берген. Элегеске орус чон аразынга ажылдап тургаш, үжүк-бижикке, санга өөренип алган, ынчангаш Кызылда күрүнениң бараан-сараан складтарынга санакчылап-даа ажылдап турган. 1941 чылда ТАР-ның революстуг шериинге албан эрттирери-биле келдирткен. 1943 чылда фронтуже эки тура-биле аъттанган. Ковров хоорайга дайынчы белеткелди эрткен соонда, 1-ги Украин фронтуже тыва аъттыг шериг эскадронун чоруткан. Дубно хоорайга тулчуушкуннар үезинде Биче-оол Моңгуш хөрээнче чиик балыглаткан, ооң соонда будунче ийи катап аар балыглаткан. Украинада Ровно, Дубно хоорайларны хостаар тулчуушкуннарга эрес-дидим чоруу дээш Ада-чурттуң Улуг дайынының ордениниң бирги болгаш ийиги чергелери-биле шаңнаткан.
Фронтудан чанып келгеш, Сендажы Доржуевна-биле өг-бүле тудуп, 3 оол, 3 кыстыг болуп, оларны төлептиг кижилер кылдыр кижизидип өстүрүп, мал ажыл-агыйынга ажылдап чораан.
Алдарлыг ырның автору
Тыва национал ыры-хөгжүмнүң “Тыва” ансамбль биле америк ыраажы Энрик Угалдениң күүселдезинге бүгү делегейге тарай берген “Чылгычының ырызы” клипти көргеш, ырының сөзүнүң автору “Шын” солунга хөй чылдар дургузунда ажылдап чораан журналист Шаңгыр-оол Доржу дээрзин эң ылаңгыя аныяктарның аразындан билир кижилер ховар боор.
Шаңгыр-оол Андреевич шүлүктерни бижиир дээш бижиир эвес, сагыш-сеткилинге чараш бодал кире дүжерге, бижиир. Бодун шүлүкчү мен деп-даа санавас чораан. Ооң бижээн эвээш шүлүктериниң бирээзи “Чылгычының ырызы” ооң адын уран чүүл делегейинде мөңгежиткен деп болур.
Журналист, шүлүкчү Шаңгыр-оол Андреевич Доржу 1941 чылдың февраль 20-де Чөөн-Хемчик кожууннуң Бажың-Алаакка төрүттүнген.
Өткүт ырлаар Өлзей-оол артист
1916 чылдың февраль 20-де Тываның улустуң артизи, РСФСР-ниң алдарлыг артизи, "XX чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери" деп күрүне номунда ады кирген Николай Өлзей-оолдүң төрүттүнген хүнү. Ыраажылар чурту Бай-Тайганың Бай-Тал суурга Тываның кайгамчыктыг өткүт чараш үннүг ыраажызы 110 чыл бурунгаар чырык черге бодараан.
Бичиизинде-ле ооң ыраажы салым-чаяаны билдине берген. Анай-хураган кадарып, кады ойнап чораан эштеринге улуг кижилерден өөренип алганы ырларны ырлап берип чораан. Өлзей-оолду Шагаа байырлалы, дагылгалар дээн ышкаш болуушкуннарже чалап, чонга ырлап бээрин дилеп турган.
1932 чылда 16 харлыг, ынчалза-даа бедик-дурт сынныг, мөге-шыырак элээди оол, Революсчу аныяктар эвилелиниң кежигүнү Өлзей-оолду Каа-Хем кожууннуң Кара-Белдир деп черде алдын уургайынче ажылдадып чоруткан. Аңаа 1934 чылдың мартка чедир ажылдап тургаш, орустар, татарлар, көрейлер-биле таныжып билчип ап, орус дылга элээн чугаалап өөренип алган.
Тыва Арат Республиканың культура сайыды Седип-оол Танов 1937 чылдың декабрьда Бай-Тайга кожуунга ырлаар, хөөмейлээр, тыва хөгжүм херекселдеринге ойнап билир аныяктар дилеп чедип келген. Ынчан Өлзей-оол хөөмейлеп, ырлап бээрге, ону Кызылга артистке өөрениринге шилип алган. Театр-студияга артист мергежилге өөренип тургаш, Кызылдың каттышкан школазынга үжүк-бижикти ханы шиңгээдип алган.
Совет Эвилелинден чаладып келген, тыва театр уран чүүлүн үндезилеп тургузарынга болгаш хөгжүлдезинге улуг үлүг-хуузун киирген режиссёр Иван Исполнев Николай Өлзей-оолдуң актёр талантызын эскерип, ону шиилерге көскү болгаш кол рольдарны ойнаарынга хаара тудуп турган. 1943 чылда Сергей Пюрбюнуң «Оруувус ындыг» деп шиизинге Чамзы-Дамбаның, 1944 чылда француз драматург Жан-Батист Мольерниң «Чайгаар эмчи апарган» деп комедиязынга Вальерниң, А.Н. Островскийниң «Ядамыкта яла чок» деп шиизинге Любим Торцовтуң рольдарын чедиишкинниг ойнаан.
Тываның хөгжүм театрының сценазынга амга чедир көргүзүп турар, тыва театр уран чүүлүнүң оңмас эртинези В.Ш. Көк-оолдуң «Хайыраан бот» деп шиизиниң кол рольдарының бирээзи Сарыг-Ашакты ойнаан.
Николай Өлзей-оолдуң даштыкы овур-хевири, иштики мөзү-бүдүжү кино режиссёрларының кичээнгейин хаара тудуп турган. Ынчангаш олар кинога ойнаарынче ону чалап турганнар. 1959 чылда «Ленфильм» киностудияның үндүргени «Ак-көк хемниң кижилери» деп кинога колхозтуң партком секретары Кагай-оолдуң ролюн ойнаан. Оон эгелээш Өлзей-оолдуң кино актёру ажылы эгелээн. «Чекпениң изи» (Оннонуң ролю, 1978), «Ээтпек ындында чүл ол?» (Игнаттың ролю, 1980), «Айдың дүне чалбырааштар» (1984), «Өрт» деп киноларга ойнаан.
Николай Өлзей-оол ырлаары-биле кедергей сурагжаан. Үнүнүң баритон онзагай аяны кандыг-даа ырны бедик мергежилдиг күүседир арганы берип турган. А ооң "Тооруктуг тайгазы" төрээн черинге онзагай гимн болуп дыңналып артып каан. Николай Өскеевичиниң дириг болгаш күштүг үнү амдыгаа чедир радио-теледамчыдылгаларда дыңналып турар.
Артист, ыраажы Николай Өлзей-оолдуң чаңгыс оглу Сергей ачазының салым-чаяанын дөзеп, хөгжүмчү болгаш ыраажы болган. Тываның күрүне филармониязының “Аялга” ыры-хөгжүм бөлүүнге ажылдап чораан. Тываның күрүне филармониязын элээн каш чылдар дургузунда удуртуп турган.
Тываның улустуң артизи, Россия Федерациязының алдарлыг артизи Николай Өлзей-оолдуң адын ооң төрээн чурту Бай-Тайга кожууннуң Тээли культура бажыңы төлептии-биле эдилеп чоруур..
Композитор болгаш ыраажы
Оглу хөгжүмге сонуургалдыг, харын-даа мырыңай хөгжүмчү салым-чаяанныг хире боорга, сес харлыг оглу Батыйга ачазы Моңгуш Кенеш гармошканы садып берген. Гармошкага, баянга дээш өске-даа хөгжүм херекселдеринге Батый ойнап, бодунуң-даа чогааткан, өске-даа авторларның сөстеринге аялгаларны ойнап чораан. Оларның аразындан Түлүш Кызыл-оолдуң “Чүге черле харыы читти?” шүлүүнге бижээн аялгазы чараш ыры бооп, чон аразынга тарай берген. Келир үениң композитору 17 харлыг Батый Кенештиң баштайгы көскү чедиишкини ол ыры болган.
Чогааткан ырларының аялгаларының хөөннериниң янзы-бүрү онзагай аяннары-биле композитор Батый Кенештиң чогааткан ырлары ыраажыларны болгаш дыңнакчыларның сонуургалын чайгаар-ла боттарынче хаара тырта бээр турган. Композитор боду чараш баритон үннүг болгаш, бодунуң-даа, өске-даа композиторларның ырыларын дыңнакчыларга бир янзы кылдыр ырлап чораан. Эң ылаңгыя “Долаана” деп ырыны ооң автору композитор Альберт Танов биле Батый Кенештиң ырлааны кайгамчыктыг чараш болган. Ырының сөзүнүң автору – Кара-Күске Чооду.
“Доозукчулар ыры”, “Хадың”, “Ынак хоорайывыс”, “Алимаа” дээш ниитизи-биле 200 хире ырларны композитор Батый Кенеш бижээн.
Бүгү Тывага чогаадыкчы чоруу алгыг композитор болгаш ыраажы, Тываның болгаш Россияның культуразының алдарлыг ажылдакчызы Батый Кенеш 1944 чылдың февраль 23-те Өвүр кожууннуң Хандагайтыга төрүттүнген.
Тожунуң чурукчузу
Баштайгы тыва чурукчу-монументалист Вячеслав Самия 1959 чылдың февраль 27-де кайгамчыктыг Тожунуң Ий суурга төрүттүнген. Тожуга төрүттүнген оол төрээн чериниң агаар-бойдузун чуруурунга ынак чораан.
Чурулгага салым-чаяанныг оол 1976 чылда Кызылдың уран чүүл училищезиниң чурулга салбырынче өөренип кирген. Бо уран чүүл өөредилге черинге Вячеслав Самияның чурукчу-монументалист салым-чаяаны илереп келген. Училищени дооскан соонда, Москвада күрүнениң В.И. Суриков аттыг чурулга уран чүүл институдунче өөренип кирген. Россияның алдарлыг чурукчузу, профессор К.А. Тутевольдуң мастерскаязынга Вячеслав Самияның чурукчу-монументалист салым-чаяаны улам сайзыраан.
Вячеслав Сааяевич Тываның онзагай черлериниң агаар-бойдузун “Тыва дугайында тоол”, “Мөңгүн-Тайганың сарлыктары”, “Сүт-Хөл”, “Тожу” дээш өске-даа ажылдарынга онзагай кылдыр көргүскен, республиканың ат-алдарлыг кижилериниң портреттерин чураан.
Чурукчу-монументалист Вячеслав Самия Россияның Чурукчулар эвилелиниң кежигүнү, Тыва Республиканың уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы хүндүлүг аттың болгаш “Москваның 850 чылы” тураскаал медальдың эдилекчизи.
Ш. Лопсан белеткээн.
Чуруктарны интернеттен хоолгалаан.
“Шын” №7 2026 чылдың февраль 26