Тыва Республиканың Алдан-Маадыр аттыг музейи тургустунган үезинден тура амгы үеге чедир төөгүге хамаарышкан янзы-бүрү коллекцияларны чыып, шыгжап, шинчилеп турар. Ооң-биле чергелештир музейниң ажылдакчылары Тываның төөгүзүн хумагалыг шыгжап, этнографиязын шинчилеп чоруур. Шинчилекчилерниң бирээзи Шолбана Монгуш бо чылын мугур харлап турар, ынчангаш хүндүлүг коллегамның дугайында демдеглекседим.
Ол музейниң аңгы-аңгы килдистеринге эки үре-түңнелдиг ажылдап, кады ажылдап чоруур эш-өөрүнге, аныяк салгалдарга арга-дуржулгазын дамчыдып, суртаал ажылын кылып чоруур.
Шолбана Хонук-ооловна 1966 чылдың январь 22-де Өвүр кожууннуң Солчур сумузунга төрүттүнген. 1984 чылда Бай-Хаак ортумак школазын чедиишкинниг дооскан. 1991 чылда Кызылдың башкы институдунуң орус болгаш тыва дыл башкызы деп мергежилдиң дипломун холга алгаш, баштайгы ажылчын базымнарын Таңды кожууннуң Бай-Хаак ортумак школазынга эгелээн. Улаштыр Кызыл кожууннуң Каа-Хем ортумак школазынга бичии чаштарны билигге өөредип-кижизидип ажылдаан.
Ол уругларының адазы, амыдыралда чөленгиижи Каадыр-оол Куулар-биле салым-чолун кадып чурттааш, ийи чараш кыстыг болганнар. Амгы үеде кыстары дээди эртемниг, салым-чаяанныг специалистер: Кызыл болгаш Москва хоорайларда саң-хөө адырында чедиишкинниг ажылдап чоруурлар.
Шолбана Монгуш 2003 чылдың апрель айда Алдан-Маадыр аттыг национал музейге ажылдап киргеш, тыва төөгү болгаш этнография талазы-биле билиглерин аныяктарга болгаш чонга тарадып, эртем-шинчилел, делгелге талазы-биле арга-дуржулгазын сайзырадып эртем-практиктиг конференцияларга, “төгерик столдарга” киржип, бедик деңнелин көргүзүп чоруур. 2017 чылда Улан-Удэ хоорайның культура академиязының музеология салбырын чедиишкинниг дооскан.
Музейниң шыгжамырында тыва сыртыктар, кавай, аптаралар база тыва ёзу-чаңчылдар дугайында шинчилел ажылдарын кылып, республика иштинге болгаш дашкаар эртем-практиктиг конференцияларга киржип, методиктиг сүмелерни үндүрүп турар. Ол ышкаш хөй-ле төөгүлүг делгелгелерниң автору болгаш республикага база Москва, Новосибирск, Красноярск, Абакан дээш өске-даа хоорайларга доктаамал көжүп чоруур делгелгелерниң идепкейлиг киржикчизи. Экскурсия болгаш делгелге ажылдарынга бодунуң мергежилин янзы-бүрү делгелгелерге көргүскен: 2022 чылда Новосибирск хоорайга регионнар аразының көжүп чоруур «Чажыт Тыва», Дудинкага «Тыва – скиф культуразының бедии», 2023 чылда Москвага «Россияның регионнары» деп делгелге. Ол ышкаш 2024 чылда Улус ажыл-агыйының чедиишкиннериниң делгелге комплекизинге (ВДНХ) Россия чергелиг «Мээң Россиям» деп делгелгеге «Хааннар базырыы Аржаан II» деп көжүп чоруур немелде делгелгениң автору, Новосибирск хоорайга болуп эрткен «Турсиб-2011» авиакомпанияларның туризм болгаш кадык камгалал ачы-дузазының делегей чергелиг 21 дугаар делгелгезин бедик деңнелге каастап база 2017 чылда Профессионал болгаш делгелге ажылында Абаканга болган «Торгу оруу» деп делегей чергелиг шуулганга Тыва Республиканың турисчи аргаларын болгаш ачы-дузазын суртаалдап турар экспонаттың удуртукчузу, Красноярск хоорайга Бүгү-россияның патриотчу фестивалының киржикчизи (2017) база «Сактыышкынның маршруду: Алдан-маадырларның тура халыышкыны – 135, 140 чыл» деп делегей чергелиг авторалиниң киржикчизи, Тываның Регион ниитилелиниң төөгүлүг болуушкунунуң 135-140 чылынга тураскааткан орус шериг-төөгү ниитилелиниң (2017, 2023) экскурсия, экспозиция болгаш делгелге ажылында профессионал шинчилекчи.
Ш.Х. Монгуш орус, англи дылдарда парлаттынып турар «Новые исследования Тувы» база эртем сеткүүлдеринде парлаттынган 20 ажыг эртем статьяларының автору: «Евразияның уран чүүлү» деп сеткүүлге, музейниң Ермолаев номчулгаларында, Тываның күрүне университединге, Даг-Алтайның күрүне университединге болгаш өске-даа эртем-практиктиг конференцияларга киржип, төөгү болгаш этнография ажылдарында өөренип-шинчилээн ажылдарының түңнелин бижип, чырыдып, чонга бараалгадып чоруур. Ол ышкаш “Тыва сыртыкты кылырының методиктиг удуртулгазын” ажылдап кылган, М.Б. Кенин-Лопсанның «Барыкаан Монгуш: Тываның бирги шүлүкчүзү» деп номун редакторлаан.
Шолбана Хонук-ооловнаның хөй чылдарда ак сеткилдиг болгаш үре-түңнелдиг ажыл-ижин үнелээн шаңналдары хөй, оларның аразында Тыва Республиканың Баштыңының, ТР-ниң Дээди Хуралының хүндүлел бижиктери база “Тыва Республиканың культуразының тергиин ажылдакчызы”, «Уран чүүлдүң тергиини», «Музей ажылының сайзыралы болгаш киирилдези» деп хөрек демдектери үнелиг черни ээлеп турар.
/ В.Ч. ДОНГАК, Национал музейниң бойдус болгаш чер-чурт килдизиниң даргазы.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
“Шын” №8 2026 чылдың март 5
