Шрифт
А А А
Фон
Ц Ц Ц Ц Ц
Изображения
Озвучка выделенного текста
Настройки
Обычная версия
Междубуквенный интервал
Одинарный Полуторный Двойной
Гарнитура
Без засечек С засечками
Встроенные элементы
(видео, карты и т.д.)
Вернуть настройки по умолчанию
Настройки Обычная версия
Шрифт
А А А
Фон
Ц Ц Ц Ц Ц
Изображения
Междубуквенный интервал
Одинарный Полуторный Двойной
Гарнитура
Без засечек С засечками
Встроенные элементы (видео, карты и т.д.)
Вернуть настройки по умолчанию
1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн
Кызыл
02 июля, сб

Тоолчунуң намдарынга немей

5 июня 2022
22

2022 чылдың февраль 9-туң хүнүнде 8 дугаарлыг “Шын” солунда «Тоолчунуң хыралбас өнчүзү» деп эгелиг, («Тевек-Кежегениң тоолдары» деп чыындының дугайында) чүүлдү номчааш, сеткилимниң ханызындан өөрүп олурдум. Автор ТГТШИ-ниң чогаал секторунуң башкарыкчы эртем ажылдакчызы, филология эртемнериниң кандидады З.Б. Самдан тоолчу, бистиң улуг өгбевис Тевек-Кежегениң дугайында дыка улуг ажылды кылып, мооң мурнунда барык билдинмес турган тоолчунуң намдарын чыып бижип, ооң салгалдарынга арттырып бергенинге, авторга улуу-биле четтиргенимни илередип тур мен.

 

«Тоолчунуң хыралбас өнчүзү» деп чүүлдүң «Допчу намдары» деп кезээнде тоолчунуң допчу намдарын, өг-бүлезиниң дугайында кандыг ажыл-агый кылып чораанын, канчаар амыдырап-чурттап чораанын автор бижээн. Өг-бүлезиниң дугайында бо кезекте мынчаар­ бижиттинген болуп турар, “Өөнүң ишти Кыстанмай Ак-Кирбиковна Ховалыг деп кижи. Олар 3 ажы-төлдүг: улуг оглу Александр Тевекович Дор­жу 1912 чылда төрүттүнген, мал эмчизи; улуг уруу Белекей Тевековна Пюрюна 1919 чылда төрүттүнген, нам ажылдакчызы; бичии уруу Сайын-Хоо Тевековна 1921 чылда төрүттүнген, малчын» деп бижээн.

Бо чүүл “Шын” солунга парлат­тына­рының мурнунда-ла мен бодум хуумда ада-өгбелеримниң дугайында арткан дөргүл-төрелдеривистен айтыртынып, оларның чугаа­зын демдеглеп ап турган мен. Кырган-авам, авамның авазы Куулар Сержинмаа Тевек-Кежегеевнаның дугайында сонуургал мээң мурнумга тургустунуп келген. Кырган-авамның адазының ады Тевек-Кежеге боорга, база чарашсынып турган мен, пас­портунда төрүттүнген чылын көөрүмге, Куулар Сержинмаа Тевек-Кежегеевна 1898 чылда төрүттүнген деп бижиттинген. Кырган-авамның дугайында, ынчан арткан, таптыг билир улуг-ла кижилернин бирээзи Россия Федерациязының алдарлыг артизи, Тываның улустуң хөөмейжизи Мөңгүн-оол Ондарның авазы, даай-ававыс боор Мая Монгушевна Ондардан тодарадып айтырарымга, мындыг харыыны берди, “Сээң кырган-аваң Куулар Сержинмаа Тевек-Кежегеевна дээрге Тевек-Кежеге кырган-ачавыстың бодунуң эдертип келген улуг уруу боор кижи, угбазы-биле кады Александр Тевек-Кежегеевич Доржуну база эдертип келген. Ынчангаш тоолчу Тевек-Кежегениң улуг уруу Куулар Сержинмаа Тевек-Кежегеевна 1898 ч.т., улуг оглу Александр Тевек-Кежегеевич Доржу 1912 ч.т., ортун уруу Белекей Тевековна Пюрюна 1919 ч.т., бичии уруу Сайын-Хоо Тевек-Кежегеевна Монгуш, 1921 чылда төрүттүнген. Тоолчунуң улуг уруу Сержинмаа Тевек-Кежегеевна биле бичии уруу Сайын-Хоо Тевек-Кежегеевна Чадаана сумузунга (Бажың-Алаак суурга) чурттап чорааннар. Александр Тевек-Кежегее­вич биле Белекей Тевековна боттарының эртем-билииниң, амыдырал-чуртталгазының аайы-биле Тыва чуртувустуң янзы-бүрү булуңнарынга амыдырап-чурттап чорааннар. Оларның ажы-төлү, бис, бо хүннерде аравыста деткижип, эдержип чурттап чоруур бис.

Куулар Сержинмаа Тевек-Кежегеевна Сүт-Хөл чурттуг Куулар Байыр-оол Орус-оол­ович (шолазы, мөге боорга, Мөге, Кара-Ба­йыр-оол дээр турган) Чадаана сумузунга хуу мал малдап амыдырап-чурттап чорааннар. Олар ийи кыс, бир оолду төрээш, өстүр азырап кааннар: Улуг уруу Куу­лар Чинчилдей Байыр-оол­овна, 1917 ч.т., оглу Семис-оол Куулар Байыр-оол­ович, 1923 ч.т., хеймер уруу Куулар Солот­пай Кууларовна 1939 чылда төрүттүнген. Оглу Семис-­оол Куулар Байыр-оолович, 1943–1944 чылдарда Тыва эки турачыларның санынга кирип, Украинаның Ровно, Дубно болгаш өске-даа хоорай суурларын немец-фашистиг эжелекчилерден хостаарынга киришкен эки турачы. Тайбың үеде Улус өөредилгезиниң шугумунга дыка хөй чылдарда үре-түңнелдиг ажылдап келгеш, хүндүлүг дыштанылгаже үнген. Хеймер уруу Куулар Солотпай Кууларовна ССРЭ-ниң «Маадыр ие» деп хүндүлүг аттың эдилекчизи.

Кууларларның өг-бүлези Ада-чурттуң Улуг дайынының үезинде ССРЭ-ниң шериинге дузаламчы кылдыр хөй баш-санныг малын бергеннер, улуг уруу Чинчилдей Байыр-оолов­на алыс шевер, даараныр кижи болгаш, хөй санныг хол хаптарын даарааш, фронтуже чоруткан.

Ынчангаш «Тевек-Кежеге­ниң тоолдары» чыындының автору Зоя Байыровнадан дилээрим болза, чыындының «Допчу намдары» деп кезээн­че тоолчунуң улуг уруу Куулар Сержинмаа Тевек-Кежегеевнаны киир бижиирин улуу-биле диледим. Оон аңгыда, «Тоолчунуң хыралбас өнчүзү» деп чүүлдүң эгезинде тоолчунуң чуруунуң адаанда «Тевек-Кежеге Сүт-Хөлге 1892 чылда төрүттүнген» деп бижээн. Мен бодаарымга, тоолчунуң төрүттүнген чылын ыяк тодарадыр болза эки боор, чүге дизе улуг уруу бе­зин 1898 чылда төрүттүнген болгай.

Төнчүзүнде бижиирим болза, автор Зоя Байыровнаның ажыл-ижинге кажан-даа шаптараазыннар турбазын, чүгле эки, чогаадыкчы чедиишкиннер улай-улай кээр-ле болзун деп сеткилимниң ханызындан күзеп каайн.

/ Николай Монгуш,

Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы.