ЭРИК БИЛЕ ЧАЛГЫГ
Элдептиин аар: ийи кижи сеткил-хөңнү
Эрик биле чалгыг ышкаш ужуражыр.
Халаажыраан эрик ийлеп туруп калыр,
Хая көрнүп чадаан чалгыг талыя бээр.
Чүс, муң чалгыг эрикти хей часкап эртер,
Чүгле биеэ Чалгыг дедир агып келбес.
Карак, чүрээң катай шилээн эшке дужар
Кайгамчыктыг ужурал-ла ындыг ховар.
Чааскаанзырап артар чолга хомудава:
Сактыышкынның аязы шын чазылган-дыр –
Чүс, муң кижи сеңээ дегбейн эртип турда,
Чүгле чаңгыс эжиңни ок тавараан-дыр.
Элдептиин аар: ийи кижи сеткил-хөңнү
Эгиирээде тудуш-даа бол, аңгы чоруур.
1991
* * *
Бодал ойну – ырак челээш
Сүрер дээштиң, могай бердим.
Бодум чиктиг, тениир чыгыы,
Чүрээм – дезиг кадыргы-ла.
Соок күзүн каарган эдип,
Човалаңны оштап турда,
Чылыг челбээн сагыжымга
Чыннып аары кежик дег-дир.
Магадылал, байлакшылга
Байыр тудар мендим чогул.
Кударалым эргилер чер –
Куруг хову, хинчек чурту.
Чүгле Сөстүң болчаглары
Чүрээмге дыш хайырлап чор.
Николай КУУЛАР, Тываның улустуң чогаалчызы.
* * *
Амыр-ла, амыр, Көстүк ыдым.
Салым багы хилинчектиң
Ажыын амзаан тояанчы ээң
Чанып келдим. Уткуп тур сен.
Аргаланмас кударалдан
Селбер дүгүң суйбап ор мен.
Арыг кылаң мөңгүн суглар
Сеткилимден аттыгып тур.
Хөңнүм ийин чазыктырып,
Чанымга кээр кым-даа чок бол,
Хөөкүй бодум шак бо черге
Сагыш дыш ап, оожургадым.
Өстү-баарны өпейлеп кээр
Өскен чурту эргим боор-дур.
1991
* * *
Өлең үнген ээнзирээн чурт.
Өзек өттүр ээргииштээн хат.
Чааскаанзыраан чаңгыс баглааш.
Чардыгыксаан бодал-сагыш.
Куурарган хову кежип,
Кулун-чаваа дешкилешпээн.
Дүндүк өттүр көк ыш шөйлүп,
Дүдүскекче дүргектелбээн.
Сайзанагын каап чадап,
Салгынчыгаш ээртинмишаан.
Шаттар ажып, баалык харап,
Чашкы үе ыравышаан.
Сеткил-хөөнде чүгле харын
Челээш өңнүг чылыы арткан.
1993
Сайлыкмаа КОМБУ, Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.
* * *
Хензиг үе чечектелии онза өңнер,
Сеткилимге чырыткылаш кынган херел,
Дүмбей дүне Айның үнүп келгени дег,
Дүвүрелди хойзуптары кандыг ирги?
Хаяа үскеш, дедир чаштай хонары дег,
Кара сагыш бертсиндирер харыы чок бе?
Дүлей-биле чугаалашкаш, билбээни дег,
Түңнел чок бооп, хоозун болу бербес деп бе?
Одуруглар номчуттунган соон дарый
Онза бодал төрүттүнер арга бээр бе?
Өскелерниң хөрек-чүрээн хөлзедир бе?
Өөрүшкүнү, кээргелди оттурар бе?
1987
Артык ХОВАЛЫГ, Тываның улустуң чогаалчызы.
СЕҢЭЭ ЧҮГЕ БҮЗҮРЕДИМ
Холда туткан шаажаң аяам оскунупкаш,
Бусту берзе, база катап садып аар мен.
Хоорум сеңээ бүзүрелим ышкынзымза,
Бууккан хөңнүм оожуктуруп шыдавас мен.
Чүгле чаңгыс ыржым дүне ээн черге
Чүрек долган муңгак хөөн-не эриин ажар.
Сырын соксап, дээр чаъстаар – чаакты куду
Сыстып келген карак чажы кылаш кынныр.
Мени аарай, чуртталганы көрбээн эвес,
Меге, хоп-чип, бужар нүгүл – чүзү чогул.
Бүзүрээним өске кижээ ынак боорга,
Бүдүү хилеп, салгын эштээн херээм бар бе?
Сеткил-чүрек хей-ле хилеп балыгланды –
Сеңээ чүге ынча дыка бүзүредим?
* * *
Элегес хем эриин орта селгүүстээр дээш,
Эге чааскаан сеткил шөлээн чедип келдим.
Тайга черден баткан болгаш, ындыызы бе,
Давып самнаан агымының күштүүн але?
Саарыглаан шимээн-дааштыг шапкын агым
Чассып ойнап, эриктерин часкап чыдыр.
Хире-хире салгын келгеш, ылчың чаңнап,
Хииңейнип, сугнуң кырын үргүлей-дир.
“Чааскаан чүге муңгараксап чор сен?” дээнзиг,
Чалгаан саарыг үзүктел чок дагжап чыдыр.
Таныжым кыс ынакшылы саарыглаан
Тайга хеми, сени дөзеп алган болза.
Оо, хемим – Элегезим! Чүрээм доңнаш
Оюн кызы меңээ бүрүн бердинер бе?
Ирбижей ЧЕЧЕН, Тываның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.
“Шын” №8 2026 чылдың март 5