Шрифт
А А А
Фон
Ц Ц Ц Ц Ц
Изображения
Озвучка выделенного текста
Настройки
Обычная версия
Междубуквенный интервал
Одинарный Полуторный Двойной
Гарнитура
Без засечек С засечками
Встроенные элементы
(видео, карты и т.д.)
Вернуть настройки по умолчанию
Настройки Обычная версия
Шрифт
А А А
Фон
Ц Ц Ц Ц Ц
Изображения
Междубуквенный интервал
Одинарный Полуторный Двойной
Гарнитура
Без засечек С засечками
Встроенные элементы (видео, карты и т.д.)
Вернуть настройки по умолчанию

Тываның чогаалчылары

17 ноября 2026
13

Моңгуш Доржу,  ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.

Элээди назынында-ла Моңгуш Доржу шүлүктерни бижип эгелээн. Шүлүктериниң баштайгы чыындызы «Сында одаглар» 1965 чылда чырыкче үнген. «Ынакшыл», «Хөрлээ», «Суг-чинчилер» деп шүлүктер чыындыларының автору. Л. Кокышевтиң «Аринаның амыдыралы» романы, В. Липатовтуң «Ой күске», М. Каримниң «Аалывыста аас-кежии» деп тоожузу дээш ССРЭ-ниң болгаш делегейниң чогаалчыларының чогаалдарын тыва дылче очулдурган. Моңгуш Доржунуң хөй санныг шүлүктери болгаш новеллалары боттарының янзы-бүрү уяранчыг лириктиг хөөннери-биле номчукчуларның сонуургалын хаара тудуп, оларның сагыш-сеткилинде сарынналып чоруурлар.

АВАМНЫҢ ЫРЫЗЫ

Арай чолдак дурт-сынныг,

Адыжында хаварыктыг,

Каас торгу кетпейн чораан

Кадай кижи мээң авам.

Казыргы дег чалыы өйү

Кавайывыс чанынга эрткен.

Бачым чылдар шылгалдазы –

Бажының дүгү көгээрерген.

Ырак черлер кезип чорааш,

Ындынналып сарынналгаш,

Авайымның өпей ырын

Аялга дег дыңнап чордум.

Өлүм билбес күштүг ырлар

Өпей ырдан дузун алыр.

Амыдырал тыны сиңген

Авам ыры мөңге дириг.

* * *

Дөргүнектиӊ чечээ болуп хуула бергеш,

Аяс хүндүс оӊуп каарын күзевес мен.

Төнчүзү чок чуртталганы алдаржыткан,

Ада-чуртум өткүт үнү болуксаар мен.

Өлбес үнүм дазыл-дөзү чонумда-дыр.

Өртемчейниӊ чырык хүнү дыӊнап турар.

Чоргааралым, ынакшылым чонда сиӊген.

Чогаалдарым үндезинин оон алган.

Ада-чуртка ынак кижи бүрүзү-ле

Аккыр сүт дег сагыштыг деп бүзүрээр мен.

Ынчангаштыӊ өткүт үнүм диӊмиттиг-дир,

Ынакшылдыӊ чалын-одун чүгленген-дир.

1974

Москвада М. Горький аттыг литература институдунга өөренип тургаш, Монгуш Доржу бодунуң үе-чергези шүлүкчүлер Николай Рубцов, Алексей Прасолов, Анатолий Передреев дээш өске-даа шүлүкчүлер-биле эп-найыралдыг чораан. Эң ылаңгыя Николай Рубцовтуг шүлүктер бижиир аян-биле Моңгуш Доржунуң чогаадыкчы хөөнү чоокшулашкак деп бо чогаалчыларның чогаадыкчы ажылының шинчилекчилери санап турар. Оларның шүлүктеринде патриотчу чорук дорт болгаш ыыткыры-биле илереттинмээн, кижиниң иштики сагыш-сеткили, угаан-медерели, чоннуң салым-чолунга хамаарылга дамчыштыр илереттинген.

ЭКИИ, ТЫВАМ!

Экии, Тывам, каас черим,
Ээп өскен ынак авам.
Хөлбегер көк эзимнериң
Элеп чуксуг чыды безин
Хөлчок ынак оглуң меңээ
Эм-таң ышкаш чытталып чор.

Шынаа шыкта чапты берген,
Чадып кагган ааржы дег хой,
Чыраа, саяа девип самнаан
Шаттар сана чылгылар-даа
Кадыр-кашпал сыннар ажыр
Караам орта көстүп кээр-дир.

Хөөмей биле каргыраага
Хөңнүң сөглеп, чадаганнаар
Омак-хөглүг мээң чонум
Адар даңны уткуй ырлап,
Оран-чуртун алдаржыдар
Ажыл-иште чаржып турар.

Бүрү тырткан чаш хаак ышкаш,
Оглуң ырын хүлээп ап көр.
Оттуг чүрээм сээң-биле
Бургег, кааңда кады чоруп,
Чүү-даа бергээ торулбайн,

Шүглүп чорууйн, ынак Тывам!

Шүлүкчү Моңгуш Доржунуң чогаалдарының, эң ылаңгыя шүлүктериниң, күштүг тала- зы – номчукчунуң сагыш-сеткилинге хандыр дээптер уян лириктиг хөөнү. Ооң бижээн шүлүктериниң утказы номчукчунуң бодал-сагыжы аяннашкак бооп, угаан-медерелин доюлдуруптары. Номчукчулар болгаш чогаал шинчилекчилери Моңгуш Доржунуң шүлүктер бижиир аянын улуг орус шүлүкчү Сергей Есенинии-биле деңнеп турар. Ол ылап-ла ындыг деп, Моңгуш Доржуну “тыва Есенин” деп адап болур.

* * *

Сесерликке эртен эрте чеде бергеш,

Чечектерни магадаксап көрүп чордум.

Сактырымга, ынакшааннар чагыг сөзү

Чараш өӊгүр чечектер бооп хуулганзыг-дыр.

Дужумда бо чодурааның мөңгүн чечээ

Душтук кыстыӊ думаалайы болуйн дээнзиг.

Часкы бодал аяс хүннүӊ херели-ле,

Чалгып чыдар тереӊ хемниӊ күчүзү-ле.

Эргеленген оолду, кысты өглээр дээнзиг,

Эткен хектиӊ уян ыры алаак долду.

Амыдырал аялгазы чүрээмдиве

Ала-чайгаар эштип-шымнып кирип чорду.

Бойдус биле кижи хинин тудуш дээрзин

Бо-ла чорааш, катап сактып, амырадым.

Өрүлээн хүн чырык черни куспактапкан,

Өлчей-чолдуӊ иези бооп турганзыг-даа.

1974

БОДАП ЧОРУ

Ыржым чер-дир. Шөлээн алаак ортузу-дур.

Ынакшылды бистер ойнап көрээл, сарыым.

Ээгип келгеш, ээлдек чазык ошкавыт даан,

Эриннер-даа хырбаланчы бергейлер аан…

Өйлүг назын удаар эвес. Караш кынныр.

Өкпе-чаргы чогу-биле хөглеп алыыл.

Өлүм билбес ынакшылды ойнаан бис деп

Өөрүӊге мактанмазыӊ билип ор мен.

Оран байлаан база катап магадаанзыг,

Орай дүннүӊ сылдызыныӊ кыварын аар.

Дериткиже куспакташкан бисти көргеш,

Дээрде айныӊ электексеп турарын аар…

Ындыг-ла-дыр. Чоор сен ону, херекке алба,

Ынакшыл деп ыдык сөстү адап ора,

Ийи чүрек каттышканын сактып чор даан,

Ийлээр хире меге чогун бодап чор даан.

1985

* * *

Чүгүрүкке октаткан дег,

Чүдей берген чыдырымда,

Амы-тыным алыр дээнзиг,

Араганы сөӊнеп ордуӊ.

Ону ишкеш, эзирээн мен,

Ооӊ соонда билбестээн мен.

Оттуп келгеш, көөрүмге,

Орунда бис, иелээн бис…

Чылдар шуужуп эрткен-даа бол,

Шынчы чүрээӊ өскении бол,

Сени көрген санымда-ла

«Сергээр» хөӊнүм черле чок-тур.

1989

Тыва поэзияның кайгамчыктыг уран-чечен дээжизин төрээн чонунга сөңнээн шүлүкчүлерниң бирээзи. Моңгуш Баянович 1939 чылдың ноябрь 10-да Өвүрнүң Солчурга төрүттүнген. М. Горький аттыг литература институдунуң баштайгы тыва доозукчузу, ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү, Сергей Пюрбю аттыг чогаал шаңналының лауреады. Моңгуш Доржунуң чогаалдары улус өөредилгезиниң тыва национал литература программазынче кирген, өөредилге номнарында парлаттынган. Өвүр кожууннуң төп библиотеказынга Моңгуш Доржунуң адын тывыскан.

“Шын” №44 2026 чылдың ноябрь 12

"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn