КАМБЫ-ЛАМА ИНСТИТУДУНУҢ 105 ЧЫЛЫ
Россияга кончуг нарын шериг-политиктиг өскерлиишкиннер үезинде Тывага Камбы-лама институду тургустунган. 1917 чылда Октябрь революциязының уржуу-биле чуртка хамааты дайыны чоруп турда, адмирал Колчакты Россияның дээди баштыңы кылдыр чарлаан. Чуртка хамааты дайынының үезинде чоннуң угаан-медерелинге шажынның салдарының күжүн, ооң дузазы-биле бодунуң талазынче хөй кижилерни хаара тудуп болурун эки билир адмирал Колчак Тывага Камбы-лама институдун тургузарынга дорт хамаарылгалыг болган. 1919 чылдың июнь 13-те ооң үндүрген чарлыы-биле Үстүү-Хүрээниң улуг ламазы Лопсан Чамзыны бүгү Урянхай крайның сарыг шажынның баштыңы кылдыр чарлаан. Чогум-на бо болуушкунну Тывага Камбы-лама институдунуң тургустунганы болгаш сайзырап эгелээни деп санай берген.
Тывага совет эрге-чагырга тургустунуп, коммунисчи идея тергиидээн үеде сарыг шажынны хораан, Камбы-лама институдунуң сайзыралы үзүктелген. Совет Эвилели буступ дүжүп, чаа Россия тургустунарга, шажын-чүдүлге Тывага база хостуг апаарга, буддисчи организациялар тыптып келген. 2010 чылда Үстүү-Хүрээге эрткен шуулганга Тываның буддистериниң Чиңгине ассамблеязы тургустунганын чарлаан. Урянхай край Россияның хоргадалының адаанга турда тывылган Камбы-лама институдунуң катап тургустунуушкуну оон эгелээн.
Россияга Тываның каттышканының 80 чылында Камбы-лама институдунуң 105 чылын база демдеглеп эрттирип турар. Ону ТР-ниң Чазаа, Культура яамызы, Тываның Камбы-лама эргелели болгаш Буддисчи өөредилгени болгаш шинчилелдерни деткиириниң фондузу организастаан.
Бо болуушкун чүгле Тыва Республикада эвес, а Россия Федерациязында көскү чүүл болганын Россияның Президентизиниң Администрациязының удуртукчузу Антон Вайнонуң байыр чедириишкини херечилээн. Камбы-лама институдунуң тургустунганы Россияда улуг шажын-чүдүлгелерниң бирээзи буддизмни сайзырадырынга база салдарлыг болганын Антон Вайно демдеглээн.
Пандито Камбы-лама институдун үндезилеп тургускандан бээр 105 чылының хемчеглеринге киржири-биле Дрепунг Гоманг хүрээниң бедик саңныг башкызы Джигме Гьяцо, Россияның сарыг шажын чүдүлгелиг регионнары Бурятия, Калмыкия, Даг-Алтай, Хакасия болгаш Санкт-Петербург, Москва хоорайлардан, Индиядан делегациялар Кызылга чедип келген.
Июнь 12-де делегацияларның кежигүннери Тываның найысылалы Кызыл хоорайның төөгү тураскаалдарын болгаш өске-даа онзагай черлерин таныжып көргеннер. Тываның Национал музейинге база чорааннар. Музейге экскурсия соонда Дрепунг Гоманг Дацанның Камбы-ламазы Джигмед Чамзы Тыва шажын-чүдүлге, культура болгаш төөгүнүң тураскаалдары болгаш өске-даа чүүлдери-биле онзагай дээрзин демдеглээн.
Үстүү-Хүрээниң улуг ламазы Лопсан Чамзыны бүгү Урянхай крайның сарыг шажынның баштыңы кылдыр чарлаан адмирал Колчактың чарлыы үнген хүн, июнь 13-те, Кызылда Тубтен Шедруб Линг хүрээге Бурятия, Калмыкия, Даг-Алтай, Хакасия болгаш Санкт-Петербург, Москва хоорайлардан, Индиядан делегацияларның кежигүннериниң киржилгези-биле байырлалдың мөргүлү болуп эрткен.
Июнь 13-те «ХХ чүс чылда Тываның девискээринге буддизмниң хөгжүлдези: хөгжүлдениң тускайлаң талалары, Пандито Камбы-лама институду, төөгүлүг болуушкуннар” деп "төгерик стол" Коңгар-оол Ондар аттыг Үндезин тыва культура төвүнге болуп эрткен.
ТР-ниң Чазааның Даргазының оралакчызы Орлан Сарыглар Тываның Баштыңы Владислав Ховалыгның мурнундан байырны “төгерик столдуң” киржикчилеринге чедирип, тыва улустуң сагыш-сеткилиниң, мөзү-бүдүжүнүң чарылбас кезии буддизм дугайында эртем-шинчилекчи хемчег хөй-ниитиге ужур-дузалыг дээрзин демдеглээн.
Тывага Камбы-лама институду тургустунарынга салдарлыг болган төөгүлүг болуушкуннар, оларның киржикчилериниң дугайында “Урянхай крайга Камбы-лама институдунуң тургустунганы” деп илеткелди төөгү эртемнериниң кандидады, Тываның күрүне университединиң өөредилге талазы-биле проректору Салимаа Ховалыг номчаан.
Культурология эртемнериниң кандидады, Тываның национал архивиниң директору Белекмаа Мунгениң номчааны “Тывага буддизмни институтчутканының архив документилери” деп илеткелден Тывага Камбы-лама институду тургустунганының төөгү документилериниң дугайында солун болгаш ажыктыг чүүлдерни “төгерик столдуң” киржикчилери билип ап, Владимир Ермолаев дээш өске-даа фотографтарның тырттырган чуруктарын көргеннер.
Төөгү эртемнериниң кандидады, Тываның гуманитарлыг болгаш социал-экономиктиг тускай шинчилелдер институдунуң төөгү секторунуң эргелекчизи Аяна Самданның номчааны “Чадаананың Үстүү-Хүрээзиниң Камбы-ламазы Лопсан Чамзының төөгү допчу намдары” деп илеткелден Лопсан Чамзының амыдырал-чуртталгазының, Тывага буддизмниң хөгжүүрүнге ооң шажын-чүдүлге ажыл-чорудулгазының дугайында солун чүүлдерни “төгерик столга” чыылганнар билип алганнар.
Илеткелдер соонда Тывага Камбы-лама институду тургустунганынга хамаарыштыр сайгарылга чугаалажыышкын, бодалдар солчуушкуннары болган. Тывада буддизм болгаш Камбы-лама институду чедиишкинниг сайзырап, чоннуң угаан-медерелинге чаагай салдарлыг болуп турар деп түңнелди «ХХ чүс чылда Тываның девискээринге буддизмниң хөгжүлдези: хөгжүлдениң тускайлаң талалары, Пандито Камбы-лама институду, төөгүлүг болуушкуннар” деп "төгерик столдуң" киржикчилери үндүргеннер.
Камбы-лама институдунуң 105 чылының байырлалының үезинде, июнь 14-те, Тываның Камбы-ламазының шаңналы дээш тыва национал хүрешке, ча адарынга маргылдаалар эрткен.
Ш. МОҢГУШ.
Чуруктарны интернеттен алган.
“Шын” №44 2024 чылдың июнь 15
![](https://sun4-20.userapi.com/impg/_QGRc4et8ArP-I1yrnI6CaI4-fuubL3dyLNstw/evN5vxbEvYc.jpg?size=807x578&quality=95&sign=931d399abfebf1c3db014aa5517148e3&c_uniq_tag=jhdeQ_LLB_Pv4zWjV3Cw5iQJ-Pd4q80iAGL9H6zcJTE&type=album)
![](https://sun4-21.userapi.com/impg/0AI810J2ToAWlwJ6s1p7YotGXf_fzG5YRszQGA/tGHKyyeBIls.jpg?size=807x639&quality=95&sign=64b09db52c54c5ca5707033cd73eecc7&c_uniq_tag=ur1bWZGVb_s7uGlmsjPyqzWLWN36xC4nTimDtkF678o&type=album)
![](https://sun4-20.userapi.com/impg/GX4-_cP9bU5DEvzCAp2DaFCYhOSJULNVyyfVVg/SOYz7jEYdM0.jpg?size=807x658&quality=95&sign=f12af1acc34f2509b70f550b9b0a8f87&c_uniq_tag=4VIq1QGYlb3r2CA8YOkp8EtwG1a4k5YQLkhlwNV5AD8&type=album)
![](https://sun4-19.userapi.com/impg/fbz5mw2xMfYIWfRuj8rM7hyePtLQnVjslchwSg/iEQXC9GIhiw.jpg?size=807x665&quality=95&sign=d2a39a1b1d47604c581f0757638fc496&c_uniq_tag=5C9Wl2mzojo8iCvmr3eCdbQSig13EejzcHFLag6CgDw&type=album)
![](https://sun4-22.userapi.com/impg/hCcq1gpGz2XSzl4vxLN7zYlK6pTQth3_d5ocag/94pLGDRZ_aQ.jpg?size=807x583&quality=95&sign=838e55e30a2a90920af746f201420a11&c_uniq_tag=phVkJ28w7IfZSo_AA6ti-rNcg6EdPcpJeLK9QfBL-LY&type=album)
![](https://sun4-18.userapi.com/impg/SjcC5lBV-bnRWKwRwzt-30Pt7xXrmBFE61rOeg/zQ1cQtxgwes.jpg?size=807x552&quality=95&sign=9985fd56bfcd91a4070c3f15a15a01f8&c_uniq_tag=51_s5d0jm3DjAhZkQEaJsEth1pCaZJBNbmytJ3JU_U4&type=album)
![](https://sun4-20.userapi.com/impg/EzuUgdPsyf3rWRZeARhVzW1MQjGNZHHP0GJJvQ/FsTPOWgjJQk.jpg?size=807x539&quality=95&sign=da627ee592ea5cc5d30d881a2e6d6304&c_uniq_tag=Ehf5Hr3dZLqLAEJ65xLiF2CSD4aw4lPuGGCdScvVimU&type=album)
![](https://sun4-18.userapi.com/impg/8jgyL_tay9RreSzK-v9cIsU1nCa0lKIQvDUldA/5vBYDydLlM8.jpg?size=807x539&quality=95&sign=6e30b68de09d39b4ca1360341c30a182&c_uniq_tag=OYtqEMgGFsyo2OoBnrilsZotOwGuOx7mulpAnZymKr8&type=album)
![](https://sun9-58.userapi.com/impg/M3kJataAp0IyA2lIXe-cFGaUQcUqbXQ7yTZlWQ/JyMMFiJN_3A.jpg?size=807x605&quality=95&sign=6a010fa2be36a8986a0b44ace6ba541a&c_uniq_tag=lb4JGArNK6Ulv3pjU791SZvONwacE9bWiRe3TEbGb4A&type=album)
![](https://sun4-20.userapi.com/impg/n_Ww68q0CbNKE73u8z-EDpggjfDOsjUOxAZa9w/Y-GHntdN46U.jpg?size=807x605&quality=95&sign=8524a6e012569975590a7fde53cee976&c_uniq_tag=0QxgTX08ATBKRLptsO6gnoey-wHMLnentu6KOhv5nhM&type=album)