Тываның кайгамчыктыг баянистериниң, композиторларының бирээзи чораан Кертик-оол Күжүгетович Монгуштуң дугайында каксы-даа бол, арат-чонга таныштырып, чырыдып бижидим.
Тываның школаларынга, училищелеринге хөгжүм, уран чүүл талазы-биле башкы кадрлар белеткээринге бүгү күжүн харам чокка берип, шын-на сеткили-биле хѳй чылдар иштинде ажылдап чораан Кертик-оол Күжүгетовичиниң культура ажыл-чорудулгазынга киирген үлүг-хуузун кижи үнелеп четпес. Маңаа факт-барымдаа болуру-биле Алдан-Маадыр школазын киирдим.
Мен Сүт-Хѳл кожууннуң Алдан-Маадыр школазынга 1954 чылда ѳѳренип кирген мен. Ынчан школага янзы-бүрү темалыг кежээлерге оюн-тоглааны, танцыларны дошпулуур-биле үдеп эрттирер турдувус. Үе чаңгыс черге турар эвес, чоорту школага талантылыг аныяк башкылар кээп эгелээн. Оларның аразындан ыры болгаш хөгжүм башкылаарынга, уран чүүлге өөреникчилерни хаара тударынга Кертик-оол Күжүгетович кѳскү черни ээлей берген. Башкывыс баянга нота-биле ойнап өөредир бѳлгүм ажыдып алырга, күзелдиг оолдар, уруглар хѳйү-биле барып эгелээн. Ѳѳреникчилер дыка амырап чоруп турар бис. Бѳлгүмнүң кичээли неделяда ийи катап эртер. Кичээл үзер, озалдаар ѳѳреникчилер чок, бѳлгүм ол хире солун. Практиктиг кичээл үезинде ноталар ёзугаар ойнадыр, чазыпкан болза, дораан эдип, шын ойнаарын айтып бээр. Ѳѳрүм аразындан шору ойнаар боорумга, мени мактап, «Шурадан үлегерден алыңар» деп каап орар.
Бисти хөгжүмге өөредирде, башкывыстың ажыглаар чаңгыс баянын бир чыл дургузунда оочурлап ойнап турган бис. Башкының берген онаалгазын күүседир дээш, ол хире кысканывыс ол. Чоорту ада-иелер ажы-тѳлдеринге баянны садып берип эгелээннер. Интернаттың столоваязының чеминиң артыы-биле азыраан хаваннарның эъдин башкыларывыс Маржымал Очурович биле Омзаар Шетович райпога дужаапкаш, акшазы-биле үш баян, дѳрт гармошка, дошпулуур, чеди хылдыг гитара, мандолина (5-6-даа бар) садып эккелгеннер. Шуут бүдүн оркестр. Игил, бызаанчы, хомусту кедергей шевер башкывыс Маржымал Очурович боду соп кылып турду.
«Ам бүдүн оркестр бе- лен» – деп, Кертик-оол Күжүгетович дыка ѳѳрүп, амырап турган. Ол чүгле баянга эвес, игилге база чараш ойнаары-биле башкыларны, ѳѳреникчилерни шуут кайгаткан кижи-ле болгай. Черле ынчаш, тыва хѳгжүм херекселдеринге дески ойнаар башкы болган.
Ынчан часкы дыштанылга үезинде кожууннуң школаларының аразынга уран чүүлге көрүлде-фестивальдар эртер турган. Алдан-Маадыр школазының солун концертинге чон шуут сыңышпас. Соңгаартан ажылдап келген дирижёр-хоровик башкы Галина Ивановна 3-4 үнге хор ырларын согажалап тургузуп каарга, чаражын, тааланчыын чүге деңнээр боор! Хорну үдээн гармонистер ансамблиниң удуртукчузу – Омзаар Шетович. А баянистер ансамблиниң удуртукчузу – Кертик-оол Күжүгетович.
Маржымал Очурович удурткан сыгытчылар, хөөмейжилер ансамблиниң ыр-шоорун кижи кайгап ханмас. Ольга Беляева башкывыстың тургусканы «Украин гопак» деп танцыны школаның өөреникчилери “теп” турда, канчаар боор ону! Дыка чараш! Ону мырыңай Москва хоорайга чедир тептивис. Бо-ла бүгү уран чүүл көргүзүглерин школаның ыры болгаш хөгжүм башкызы Кертик-оол Күжүгетович удуртуп-башкарып турган.
Баянистер бѳлгүмүнүң киржикчилери оолдар, уругларны башкывыс ийи чыл иштинде ѳѳреткеш, биске шылгалда дужааткан. Шупту эки дужаап үнген бис. Школавыс директору Евстолия Михайловна Командирина школаның шугум чыскаалынга бисти мактап, шаңнап, тускай таңмалыг шынзылгаларны тывыскан чүве. «Шылгалдага эң-не эки ойнаан Шура» – деп, мени шугум чыскаалының мурнунче үндүрүп, школаның башкылары болгаш өөреникчилери байыр чедирип, адыш часкаан. Мен аажок ыядып, баш сугар чер тыппайн турган мен. Ол өөредилге чылында часкы дыштанылга үези келир деп барганда, Кертик-оол Күжүгетович мени Минусинск хоорайже эдерткеш чорупкан. Ол хоорайда уругларның хөгжүм школазынга баянга нота-биле ойнаарынга шылгалда (экстерн) дужааткан. Баштай коргуп, ынавайн турдум. Башкы мени кѳгүдүп, жюри кежигүннериниң мурнунче үндүрүпкен. “Тульский” дээр баянны стол кырында тургузуп каанын кѳрүп кааш, школага ындыг баянга ойнап турган болгаш, эрезим хайнып хүлүмзүрүй каапкан мен. Коргуп, сүрээдээним чиде берген. Шылгалда эгелээн. Мээң мурнумга салып каан ийи ырлыг нотаны чииги-биле үдеп ойнадым. Үш дугаар нотаны, жюри кежигүннери элээн сүмележип оргаш, эккеп салган. Кѳѳрүмге, танцы аянынга таарыштыр бижип каан «Коробейники» деп ыры болду.
Баштай ырының вариациялыг ноталарын сайгарып кѳрүп олурумда, К. Күжүгетович чанымга чеде хонуп келди. Ырыны кѳргеш: «Аа ол-дур, Шура, школага ырлажып, танцылап шаг болдувус чоп, эки ойнап турдуң» деп сымыранып чугаалааш, сандайынга барып олуруп алды.
Ыры ийи кезектиг. Баштайгы кезээн ортумак темпи-биле чараштыр вариациялап ойнап доостум. Сѳѳлгү ийиги кезээнде вариацияларны бижип кааны-биле холдарымның салааларын караңнадыр дүрген ойнап, доозар деп орумда, жюри кежигүннери биле хөгжүм школазының сургуулдары холдарын часкап, деткий бээрге, улам эки ойнап доостум.
Минусинск хоорайның уругларның хөгжүм школазы, ооң башкылары бичии школачы оолду чылыг-чымчак хүлээп алганы сагыжымда арткан. Кыска чапсар соонда уругларның хөгжүм школазын дооскан дугайында шынзылганы жюриниң даргазы байырлыы-биле меңээ тывысты. Ында “5” биле “4” демдектер салып каан болду.
Ынак башкым Кертик-оол Күжүгетович ону номчуп кѳргеш, дыка ѳѳрээн: «Мээң күш-ажылым, тѳккен дерим халас барбаан-дыр аа» – деп чугааланды-даа…
Шынап-ла, халас барбаан. Ооң бадыткалы — Алдан-Маадыр школазының баян бѳлгүмүнден хөгжүмге ынак шыырак баянистер үнгүлээни. Оларның аразындан каш кижиниң аттарын айытсымза, артык эвес боор. Мээң чаңгысклассчым Кылаң-оол Мокурашович Монгуш Чадаананың Хайыракан, Барыын-Хемчиктиң Хорум-Даг школаларынга ыры болгаш хөгжүм, күш-культура башкылап чораан. Кирилл Дүпшүнович Ооржак Кызылдың уран чүүл училищезин тергиин эки дооскаш, Бай-Тайга кожуунга культура даргалап турган. Стюра Дамдыновна Ондар база мээң чаңгысклассчым, башкы училищезиниң күш-культура салбырын дооскаш, Тываның школаларынга башкылап чораан. Дошка конькилиг чаржып маңнаарынга республика чемпиону. Стюра Дамдыновна, ооң дуңмазы Борис Дамдынович Ондар олар баянга иелээ дуэттеп ойнай бээрге, канчаар ону, кижи магадап ханмас. Борис Дамдынович Кызыл кожууннуң Солаан Базыр-оол аттыг культура одаанга ажылдап турду.
Мээң башкым, композитор Кертик-оол Моңгуштуң бижээн ырларының аялгалары ырлаттынгыр болгаш чараш. Улуг чогаалчыларның болгаш алдарлыг артистерниң сѳзүнге ооң чогаадып каан ырларын арат-чон ам-даа утпаан, ырлажып чоруур. Тываның улустуң чогаалчызы Салим Сүрүң-оолдуң сөзүнге башкымның бижээни «Тракторист» деп чараш ырыны көрүлделерге, фестивальдарга ырлап, шаңнадып-мактадып чораан мен. Тываның улустуң артизи Кара-кыс Мунзуктуң сөзүнге бижээни «Ойнап берем, хѳгжүмчү» деп ырыны В. Көк-оол аттыг хѳгжүм-шии театрының алдарлыг ыраажы артистери Екатерина Кенденбиль биле Хүргүлек Коңгар ырлажып, чонга аян тудуп чорааннар. Композитор Кертик-оол Моңгуштуң бижээн чараш ырлары амгы-даа үеде ансамбльдерниң болгаш ыраажыларның күүселдезинде чаңгыланып турар.
Кертик-оол Күжүгетовичиниң ыры болгаш хөгжүм башкыларын ѳѳредип белеткээринге киирген үлүү, ооң чогаадыкчы композитор ажылы элеп читпес улуг үүле бооп артып каар. Ооң ѳѳреникчилери хѳй, олар ынак башкызын утпайн, чылыг-чырыы-биле сактып чоруурлар. Ынчангаш бо материалды бижидим.
Ынак башкым Кертик-оол Монгуш
Ыры-шоорлуг эрес кижи.
Аныяк чаш бистерни
Аян ырга ѳѳредип каан.
Улуг ажыл кылганың шын,
Утпас-даа бис, кагбас-даа бис.
/ Александр ООРЖАК, композитор.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын №2 2025 чылдың январь 22
