(Чечен чугаа)
1961 чылдың апрель 12. 14:00 шак.
Радиода шак хаптары билек, Левитан чугаалай берген: «Говорит Москва. Работают все радиостанции Советского Союза».
Муңгак олурган Бөстек Анашпаа «Чүү болу берген чоор?» деп бодал-биле артында ханада радионуң үнүн улгаттырыпкан.
«…Передаем сообщение ТАСС о первом полёте человека в космическое пространство».
– Октаргайда кижи? Чүү апарды бо? – деп, Бөстек кайгап чугааланган.
Радио улаштыр делегейде эң баштайгы, иштинде кижилиг «Восток» деп октаргай корабль-спутнигин Совет Эвилелинден 1961 чылдың апрель 12-де Черни долгандыр орукче ужудуп үндүргенин дыңнаткан. Ооң космонавт-ужудукчузу Юрий Гагарин деп чүвени база Бөстек билип алган.
– Кончуг эрни! – деп катап чугаалангаш, улаштыр дыңнай берген.
«Старт космической многоступенчатой ракеты прошёл успешно, и после набора первой космической скорости и отделения от последней ступени ракеты-носителя корабль-спутник начал свободный полёт по орбите вокруг Земли».
«Оо, октаргай кораблин чырык баштыг кижи чогаадып шыдаар. Оода ооң арнын көрген болза – деп, Бөстек боданган. – Мен ышкаш хилинчек көрүп чорбаан кижи ыйнаан».
Радионуң дыңнадыы Бөстекти бодалындан кезек када чартыктыра берген ышкаш болган. Ынчалза-даа ол медээ доостуру билек, радиону өжүр долгап каан.
Ол үеде кудумчуже үне халчып келген улустуң:
– Гагарин! Космос! «Восток!» – дээн өөрүшкүлүг алгызы дыңналып келген.
Бөстекте өөрүшкү чок. Ол стол кырында оглунуң дүүн номчааны чагаазын көрүп кааш, катап-ла ханы бодалга алзыпкан…
Бөстек Анашпаа Москвада Чөөн чүктүң ажылчы чоннарының коммунистиг университединиң ийиги курузун 1937 чылда доозуп тургаш, репрессияга таварышкан. Ынчан чээрби тос харлыг турган. Үежизи кыс Чочаймаа-биле өг-бүле туткандан бээр ийи чыл чоокшулаан үе.
Бөстек Москваже 1935 чылда чааскаан өөренип чоруп турда, оглу Самбуу бир харлыг турган. Ол чайын оглун сөөлгү катап көрген. Ынчангаш төлүн бо хүнге дээр кара карактарлыг, бопугур чаактарлыг, чаптанчыг, чазык чаш оол кылдыр сактып арткан.
Үлегерлиг сургуул Бөстекти Москвага Тывадан келген бижик ёзугаар ССРЭ-ниң Иштики херектериниң улусчу комиссариады тудуп хоругдаан. Ону Кызылда төре херээнге «таарзынмааннар» бөлүүнге турган деп буруудаткан болган. Харын-даа Тыва Арат Республикага күрүне тургузуун солуур дээн сүлчээ кежигүнү деп дыңзыды дыңнаткан. Ынчангаш чоннуң дайзынын чуртунче дедир чандырбайн, ССРЭ-ниң хоойлузу-биле Москвага шиидерин бөлүк хопчулар дилээн болган.
Чуртундан келген нүгүл чагааның уржуундан Бөстек он чылга шииттирген. Ооң кадында университеттиң «контр» башкылары-биле база быжыг харылзаалыг турган дээш база он чылды немеп каан. Улус-биле чагаалажыр эргезин ында-ла казып каапкан. Ону хоругдап турда, ап алганы кара карандажы безин барык бүдүн хевээр Тывага чедип келген.
Бөстек – чуртунга чаа тыва бижикти чон аразынга идепкейлиг нептередип чораан кижилерниң бирээзи. Намның бүзүрелдиг аныяк суртаалчызы деп бедии-биле үнелээш, Москваже өөредип чоруткан турган. Сөөкке киир хаарып кээр соок шуурганныг чылдар студентиге хенертен келген.
Бөстек эдип-чазаар күш-ажыл лагерьлеринге он тос чыл дургузунда херээн эрттиргеш, 1956 чылдың төнчүзүнде хосталган. Ону идегел чок политик дээш, дайын-чаага безин киириштирбээн. Хрущев дарга Сталинниң херээн сойгалаваан болза, ам-даа бир чыл болгаш хосталып үнер турган.
Бөстек Тывага чанып кээп турда, область ССРЭ-ниң составында он ийи чыл бактаап турган. Кызылда-даа, Тес-Хемде-даа чаартылгалар каракка көскү. Калдак биле Хамар арттарын ажыр автоорук кылып каан болган. Деспең суурунда колхоз салбыры ажылдап турган.
Бөстек хосталып келгеш, арыг адын агартырын күрүнеден беш чыл иштинде чедип ап чадап каан. «Херээңерни көөр үе тодараттынмаан» дээн ээлчеглиг харыыны төп комиссиядан ай бурунгаар алган. Ооң соонда чөптүг чорукка идегели шуут өшкен.
Ол чылдарда Бөстекти ажылга кым-даа хүлээп албаан – коргар болган. Политиктиг шаажылалдар катап эгелей берзе, буруудап болгай.
Ынчан Бөстек ээ көрген ырак аалдарга доктаап, оларның мал-маганын кадарып, кажаа-хораазын кылчып, хырнын тоттуруп ап чораан. Эрткен чылдан бээр харын Самагалдай школазынга таңныылдай берген. Директор Харбаа – чашкы шагда эжи, шору дидимненип, ону ажылга хүлээп алган. Харын-даа школа девискээринде казанакка чурттадып каан. Бөстек ажылын, башкының бүзүрелин чидирбес дээш, харыысалгалыын көргүзүп, эки ажылдап турган. Ынчап турда, ийи хонук бурунгаар школага чаа директорну томуйлаан. Ол удуртукчу Бөстекти ажылындан халаар сорулгалыын сагындырган. Бөстек ам чүгле ажылын эвес, а чурттап олурар хайыралдыг казанаан база оскунары ол. «Ам канчаарыл?» деп айтырыг катап тургустунган.
Бөстек ниитилелге-даа, улуска-даа херек чок кижи болу бергенин билир. Түңнелинде ону ак-көк дээр-даа, алдын херелдиг хүн-даа, долгандыр амыдырал-даа өөртпестээн.
… Ханы муңгак Бөстек тургаш, өрээл азыында безерек хүрең столда кара-көк балетканы ажыда берген. Ооң дүвүнден узун карандаш биле саазында ораап каан аныяк бөрүнүң азыг дижин уштуп алган. Карандашты стол кырынга салып каан. Бөрү дижин камныы кончуг суйбааш, чаагынга чыпшыр тудуп эргеленген. Караанга ак шырайлыг аныяк эжи Чочаймааның чазык хүлүмзүрүү чуруттунуп келген. Ооң кыңгыргай үнү база уттундурбаан. Бөстек Москваже өөренип чоруп турда, өөнүң ишти бөрү дижин камгалал кылдыр берип каан. Ол бодунуң хүлээлгезин шынчы күүсеткен деп Бөстек бодап чоруур. Лагерьлерге хыналда үжээшкиннер үезинде камгалалды аксынга чажыра пактап алгаш турарын база сагынган. Эргиминден арткан кара-чаңгыс үнелиг чүүлү ол.
Бөстек чада туткан адыжында камгалалче элээн көрүп тургаш, ону стол кырында оглунуң чагаазының чанынга салып алган. Оон кастыктары көгере берген бажын ханага үстүрүп алыры билек, эрткен оруу катап-ла сагыжынга чуруттунуп келген…
Бөстекти Колымада чаа ажыттынган алдын уургайының «Мальдяк-1» лагеринге 1937 чылдың ноябрь айда аңгы-аңгы херектерлиг хөй санныг хоругдатканнар-биле кады эккелген. Хары черни көөрге, деспек черде төрээн Деспең сумузунуң хүрээлеңинге дөмей болган. Долгандыр дагларда дыттар колдады үнген – күскү арга сап-сарыг.
Бөстек Москвадан бо талыгыр оранга чедир каш ай чоруп келген. Ол түрегделдиң болгаш дорамчылалдың оруу болган.
Хоругдатканнар Мальдякка сырынныг хүнде келген. Оларны лагерь девискээринче безин дораан киирбээн. Улусту бедик, шаараш ыяш хаалга мурнунга бөлүктеп чыскаап алгаш, четчелээн. Бөстектиң турганы бөлүктү сарыг эрин салдыг узун капитан эр хынаан. Ол даңзыдан каш кижини мурнай адааш:
– Бостек! – деп алгырган.
– Мен!
– Чүү деп мындыг хөктүг ат чүвел? – дээш, капитан Бөстектиң чанынга кылаштап келгеш, үзейтир кайгап алгаш:
– Нация? – дээн.
– Тыва.
Капитан ындыг нация билбезин бажын чая аарак илереткеш:
– Бо хүнден эгелээш сени Бостек эвес, а Восток дээр. Билдиң бе?
…
– Билдиң бе?
– Ийе.
– Билбедим, чүү деп че?
– Билдим, хамааты начальник!
– Чаа адың сактып ал, сойлук – Восток сен!
Ол хүнден эгелээш хамык улус Бөстекти Восток деп адаар апарган. Боду база ол атка чоорту чаңчыга берген. Херек кырында шын ады Бөстек-даа эвес, а Бөскек. Төрүттүнүп кээрге, кырган-ачазы чаш уйнуун эзир куш хөректиг кылдыр көргеш, ынчаар адап каан. Төрүттүнген херечилелди долдуруп тургаш, Бөстек кылдыр частырыглыг бижээн. Ынчалдыр-ла ол Бөстек деп аттыг болган.
«Мальдяк-1-ге» баштайгы кышты чүс-чүс хоругдатканнар ажып шыдаваан. Даң бажындан кара кежээге чедир албадалдыг аар-берге ажылдан, каржы-хажагай болгаш аштаңгы-түреңги чоруктардан, аарыг-аржыктан хөй кижи өлген. Та кымның айтыышкыны-биле чүве – чүс-чүс кижини адып шииткен.
Восток бо лагерьден дириг үнерин ыяк шиитпирлеп алган. Чүге дизе ону өг-бүлези манап турар. Олар база хилинчекке онаашкан.
Восток лагерьге ийи чыл чедип турда, орай чайын хоругдаткан ийи муң кижи келген. Чаа келген улус аразында политиктиг херектиг хамаатылар бар деп чугаа дыңналган.
Ол үеде Востоктуң тайга-таскыл амыдыралы «номчуур», эм оъттар билир сураа Мальдякка тыргын тарай берген. Херек апаарга, лагерь начальниги безин ону тайгаже үндүрүптер. Дугурушкан хүнүнде херектээн ыяап-ла дедир чедип кээр боорга, аңаа бүзүрээр. Ынчан ол чыып алганы эм оъттарын даргаларга дужааптар. Олар оъттарны кымга берип, кажан ажыглап турары билдинмес. Восток бодунга эм үнүштерни база арттырып алыр. Ону даргалар билир.
1939 чыл. Эрте күс. Ынчалза-даа долгандыр даглар баштарында чуга хар чаапкан. Соок дыңзып эгелээн. Чыл санында хөй санныг херектээннер кээп турары-биле лагерьге узун барак-бажың тудуп эгелээн. Ол ажылга Востокту база киириштирип каан. Алдын чуур өл-шык ажылга бодаарга, барыктыг даалга бооп-тур ийин, кеткен хеп-даа кургаг боор.
Тудугжу бөлүк даң бажындан орай кежээге чедир ажылдаар. Багай чүве – алдын казыкчыларынга бодаарга, дүъштеки чем хемчээлиниң эвээжээни. Ындазында-ла арган Восток мырыңай аът баглаажы дег чиңге, сөөк чүве апарган.
Дүъш ашкан. Восток чиңгис-биле чаа барак азыы чылыглап тургаш, оларже ийи кижи кылаштап олурарын көрүп каан. Келзе-ле, политиктиг херектиг Кулак биле кижи херектиг Могила болган. Эрткен дүне лагерьге «дээрбечи эрге-чагырга» солушкан деп медээни Восток дыңнаан. Лагерь «баштыңы» турган Могила чаа «баштың» Кулакка бүрүн эргелерин хүлээдип, лагерь девискээри-биле таныштырып чоруп турар-дыр дээрзин Восток билген.
Келзе-ле, Могиланың арны ыжык көк болган. Ооң шын ады Алексей Могилёв, а Кулакты чогум-на Михаил Кулаков дээр. Кулак Востоктуң холун туткаш, «меңээ херек силер» депкеш, ооң соондан кылаштап олурарын дилээн. Ырак эвесте постуга турган солдат туружундан шимчеш дивээн. Ол бо хүнден эгелээш Кулак деп кымыл деп чүвени база дыңнааны чугаажок. Лагерьниң шериг удуртулгазы херектээннер аразында чогуш-содаалыг сайгарылгаже сагыштыы-биле киришпээн. Ынчалза-даа олар хүлээнген девискээринде чүү болуп турарын дөмей-ле эки билирлер.
Кулак шииттирер мурнунда Москвада авиазавод директору чораан. Чкаловтуң ужар-хемези озал-ондакка таварышкан соонда, буруудаттырган. Чаа ужар-хеме кылырынга харыысалга чок болган деп нүгүлдеткеш, он чылга шииттирген. Ол билдингир удуртукчу, авиатор болурундан аңгыда, бокска хоорайның чемпиону турган. Шола ады шын адынга дыка дүүшкен. Лагерьге келгеш, ында дээрбечи бөлүк-биле содаалажып тургаш, эрге-чагырганы былаап алган. Кулак лагерьге келгеш, боду ышкаш «политиктер» барын билип алган. Ындыг кижилерниң бирээзи азиат Восток деп база билир.
(Уланчылыг).
Юрий ДАРБАА, Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын” №13 2026 чылдың апрель 9