(С.М. Өндүрнүң юбилейинге)
“Тыва аас чогаалда он муң аъттың аразындан
ылгалып үнүп келир чүгүрүк аътты
“хей-аът чалгынныг Аран-Чула аът” деп адаар,
тыва дылда “хей-аът” деп сөс оон тывылган...”
/Тыва улустуң тоолчургу чугаазындан үзүндү/
Чаяан-дөстүг сүлде-сүзүү
Журналист, чогаалчы, хөй-ниитижи Саяна Май-ооловна Өндүрнүң бо хүннерде юбилейи. Ооң намдары, ажыл-ижи-биле интернетте социал четкилерден кысказы-биле таныжып ап болур. Бо чүүлге Саяна Май-ооловна-биле хөй чылдар дургузунда тыва культура, эртем, чогаал шугумунга кады ажылдаанымның түңнелинде, ооң бот-онзагай чогаадыкчы салым-чаяаны меңээ канчаар ажыттынганыл деп бодумнуң көрүжүмнү илередирин оралдажып көрейн. С.М. Өндүр дугайында бижиири элээн нарын, чүге дээрге ооң чогаадыкчы ажылы хөй талалыг. Уран сөстүң янзы-бүрү хуулуушкуннары-биле чүгленген хей-аъды, быжыг тура-соруу Аът чылында төрүттүнген салым-хуузу-биле дорт харылзаалыг, ынчангаш бир онзагай чогаадыкчы шынарлыг болган деп бодаар мен.
Аъттың аажы-чаңында чыраа-саяк маңы, коргуш чокка хөделири, ажылгыры, кедергей шынчызы аът чылында төрүттүнген кижилерниң бүдүжүнде сиңген деп чыл чурагайларында демдеглеттингенин билир бис.
С.М. Өндүр 1966 чылдың февраль 3-те от олуттуг кызыл Аът чылында төрүттүнген. Оон бээр таптыг-ла бир эргилде эрткен. Делегей чергелиг чалгынныг аът Пегастың овур-хевири-биле дөмейлешкек Аран-Чуланың овур-хевирин улаштыр тодарадыр болза, чүгүрүүнден чалбыышталып турар, кызыл оттуг аът деп база болгу дег. Ынчангаш хей-аът чалгынныг Аран-Чула аът С. Өндүрнүң чогаадыкчы салым-чаяанын сөс-биле холбаштырган символу – ыдык демдээ, сорук киирер камгалакчы күчү-күжү болган деп болур.
Кандыг-даа кижи үнген дөстүг, тептинген төөгүлүг болур болгай. Дыл эртемдени К.-М.А. Симчиттиң “Ялалаткан хувулгаан” (2021), дуржулгалыг башкылар В.Х. Кара-оолдуң “Оюн Танчайның орук-чолу” (2018), С.Ч. Шулуу-Маадырның “Түмен-Байыр Чооду төрел аймактың төөгүзүнден” (2023) деп номнарда фактыларга даянып тодарадырга, Саянаның өгбелери болур төөгүлүг кижилерниң ук-дөзү илереп кээр.
Өгбе кырган-ачазы Оюн Танчай Чырандай оглунуң (1893-1938) ат-алдары амгы үеде Тывада бүгүдеге билдингир апарган. Өгбе кырган-авазы Чооду Дижитмаа Түмен-Байыр кызының (1893-1938) ук-ызыгуур төөгүзү чоокта чаа тодараттынып эгелээн: ооң кады төрээн угбазы Бүрүңмаа– репрессиялаткаш агарткан, улуг эртемниг тыва хувулгаан башкы Балдар-Хелиңниң азы Даа-Хелиңниң (1873-1946) ийиги кадыны чораан.
Саяна Май-ооловна бодунуң ада-өгбезиниң төөгүзүнге онзагай камныг хамаарылгалыын В.Х. Кара-оолдуң номунда кирген “Өршээ... деп чугаалаксаам кээр” деп сактыышкыннар очеригинде тодазы-биле илереткен. Өгбе кырган-ачазының хеймер уруу Галина Данчаевна Сайзуунуң дугайында сактыышкыннарын дамчыштыр бодунуң бот-хуу туружун бижээн. Галя даай-авазын “амгы үени эрткен үе-биле харылзаштырган сүлде-сүзүк нептередикчизи” деп тодаратканы журналист, публицист кижиниң туружундан бадыткаан бижимел барымдаа бооп артар. Саяна Май-ооловнаның бодун “амгы салгалдарда ада-өгбезиниң сүлде-сүзүүнүң камныг кадагалакчызы-дыр” деп улуг хүндүткел-биле демдеглээр ужурлуг бис.
Ол төрелдериниң, өг-бүлезиниң быжыг чөленгиижи, ийи оглунуң ынак авазы, үш ачызының энерелдиг кырган-авазы. Аажы-чаңы ооң дорт, чоргаар, нарын-даа болза, алызындан кижи бүдүжү чончу, шынчы, тура-соруу быжыг кижи деп билип чоруур мен.
Уран сөсте тывыштары
С.М. Өндүрнүң намдарын ап көөр болзувусса, ол часкы чылыг ~оттепель деп адаарывыс үеде төрүттүнген, эде-тургустунуушкун чылдарында үзел-бодалы хевирлеттинген, онзагай, чаартыкчы көрүштүг салгалдың төлээзинге хамааржыр.
Надя Рушева дугайында “Воздушность линий...” деп баштайгы шүлүү 1980 чылда “Молодежь Тувы” солунга парлаттынган. Соңнай ооң шүлүктери “Исповедь” (2001) деп чыындызынга парлаттынган.
С. Өндүр 1983 чылда Сарыг-Септиң 2 дугаар школазын, 1988 чылда Кызылдың башкы институдунуң филология факультедин дооскан. Орус, тыва ийи дылды эки билир болганындан очулга ажылын идепкейлиг чоруткан. Тываның чогаалчылары М. Күжүгеттиң, Л. Иргиттиң, С. Комбунуң, Н. Сереноттуң, З. Намзырайның, Б. Маадының шүлүктерин, А. Даржайның прозазын дээш оон-даа өске чогаалдарны тыва дылдан орус дылче очулдурган.
1990 чылда Тывада күрүнениң телерадиокомпаниязынга баштай корреспондент болуп ажылдап эгелээш, ооң соонда “Салгынчыгаш”, “Галерея”, “Чечен менде”, “Чүгле херээженнер эвес”, дорт эфирге “Ажык чугаа” дээш оон-даа өске тематиктиг телепрограммаларның башкарыкчызы, автору болуп ажылдап келген. Бо ажылында Саяна Май-ооловна бо хүнге чедир үзүк-соксаал чок 35 чыл дургузунда тыва амыдыралдың судалын тудуп, хөй-хөй солун кижилер-биле ужуражып, солун-даа, берге-даа үелерни чурттап эрткен. Кылган ажылдарының аразында, мээң бодалым-биле, С. Өндүрнүң бодунуң журналисчи, публицисчи ажыдыышкыннары, ёзулуг алдын тывыштары-дыр деп болур теледамчыдылгалары, телефильмнери, очерктери база бар. Оларның аразында Тываның ховар салым-чаяанныг кижилериниң дугайында– чылгычы С.Б.-Х. Ынаалай, даш чонукчузу С.Х. Кочаа, ыраажы-хөөмейжи А.В. Данзырын, юрист В.К. Даржаа дээш оон-даа өске ажылдарын онзалап демдеглексээр-дир мен.
С. Өндүрнүң тыва журналистикада республика, регион, Бүгү-россия чергелиг улуг төлевилелдерге тиилекчи болганы– ооң бот-онзагай чогаадыкчы өзүлдезин бадыткаан: “Чонар-даш бийири” (2003, 2005, 2008, 2012); “Эзер кырынга төрүттүнген кижи” (2003); “Ак ивини дилеп тывар дээш” (2014) дээш оон-даа өске.
С.М. Өндүр журналист ажылы-биле чергелештир бодунуң чогаал ажылын база уламчылап, уран сөстүң дилээшкиннерин соксатпаан. Баштайгы үезинде колдуунда шүлүктер бижип, очулга кылып келген болза, дараазында үе-чадада лириктиг шүлүктерден төөгүлүг прозаже шилчээн.
2001 чылда Тывага болган делегей чергелиг археологтуг ажыдыышкын – хааннар шынаазында “Аржаан-2” базырыктан тывылган скиф үезиниң хаан биле кадынның чевээниң дугайында бодунуң көрүжүн С. Өндүр чогаал дылынга хуулдуруп бижээн. Эрте-бурунгу скиф үезинде чурттап чораан өгбелерниң төөгүзү, базырыктары, даш көжээлери ону сорунзалап, “Дашты безин ыгладыптар күчү-күштүг” ынакшыл дугайында легенданы бижээн. Удаа-дараа ниитилешкек уткалыг тоолчургу чогаалдарны бижээн: “Хүннүң дамды чинчилери” (2002) деп тоожу, “Мөңге даштың чажыды” (2004), “Көжээниң чажыды” деп чечен чугаалар. Сөөлүнде бо чогаалдарны “Легенды долины царей” – “Хааннар шынаазының чажыды” деп ат-биле (2023) орус, тыва ийи дылга чаңгыс ном кылдыр үндүрген.
2016 чылда С.М. Өндүр “Хааннар шынаазының чажыды” деп тоожузунга үндезилээн “Хүннүң дамды чинчилери” (Янтарные бусы) деп театржыткан хөгжүмнүг легенданы В. Көк-ол аттыг национал театрның сценазынга көргүскен. Тываның улустуң чогаалчызы, сураглыг драматург Э.Б. Мижиттиң, Калмыкияның, Россия Федерациязының культуразының алдарлыг ажылдакчызы, режиссёр Б.Н. Манжиевтиң, тыва театрның артистериниң демниг ажылынын ачызында ук төлевилел чедиишкинниг боттанган. Бедик деңнелдиг хөгжүм каасталгазы, хореография, костюмнар, артистерниң оюну Тывада, Москвада көрүкчүлерни магадаткаш, тыва шии бедик үнелелди алган.
Чонга бараан болуру – буян тарыыры
С.М. Өндүрнүң сөөлгү чылдарда бүдүрген хемчеглерин түңнеп көөрге, ол Тываның, Россияның Журналистер база Чогаалчылар эвилелдериниң кежигүнүнге бактаап киргеш, хөй-ниитиниң эгелекчи, удуртукчу ажылдарынга үр үеде киришкен.
Сөөлгү дөрт чылдың дургузунда С.М. Өндүр Тыва Республиканың Чогаалчылар эвилелин удуртуп, үре-түңнелдиг ажылдаан. Чаңгыс үзелдиг эш-өөрү-биле кады Чогаалчылар эвилелиниң тургузукчу хуралын организастап эрттиргеш, даргазынга соңгуткан, эвилелдиң юридиктиг бүрүткелин чедип алган. Тываның Чогаалчылар эвилелиниң 80 чыл оюн бедик деңнелге эрттирген. Чыл санында түңнээр национал литератураның Күрүне шаңналынга ооң киржилгези-биле организастаан ажылы эки түңнелдерлиг чоруп турар: тыва чогаалчылар Н. Куулар, Э. Мижит, Б. Кыргыс, Л. Иргит, М. Күжүгет, Э. Кол, тускай шериг операциязының киржикчилери, Ада-чурттуң камгалакчылары, чогаалчылар Э. Манчын, В. Чыкай дээш оон-даа өскелерниң чогаалдары амгы үеде шылгараңгай чогаалдар деп бедик үнелелди алгаш, шаңнаткан. Тываның улустуң чогаалчызы деп хүндүлүг атты М.А. Күжүгет база Л.Х. Иргит чогаалчыларга тывыскан. Аныяк чогаалчыларның дагдыныкчызы ажылды уламчылап турар. Улустуң чогаалчызы, сураглыг эртемден М.Б. Кенин-Лопсанның 100 хар оюнга тураскааткан биче проза мөөрейин (2025) белеткеп эрттиргениниң түңнелинде, чаа аныяк чогаалчыларның аттары база илереттинген. С.М. Өндүр чоокта хевирлеттинип эгелээн Россияның ЧЭ-ниң Тывада салбырының тургузукчу хуралдарынга идепкейлиг киришкен, ол эвилелдиң харыысалгалыг секретарының хүлээлгезин күүседип турар.
Амгы үениң шапкын хөгжүлдезинде журналист, публицист, очулдурукчу, чогаалчы С.М. Өндүрнүң чогаадыкчы ажылы улам делгемчип, төрээн өөнден – Тывадан улуг делгем өртемчейже оруу ажыттынган. Ол Сибирь, Россия чергелиг төлевилелдерниң идепкейлиг киржикчизи, шыңгыы эксперт апарган: “Медиаэвилел” деп Журналистер эвилелиниң кежигүнү; “Енисей Сибири” деп уран-чечен альманахка тыва чогаалчыларның чогаалдарының орус дылче очулгаларын организастап парлаткан; “Арчилан” деп уран очулгалар төлевилелиниң Сибирьде эксперти (2024).
Түңнеп чугаалаарга, ТР-ниң алдарлыг журнализи (2024) бедик ат база республиканың, регионнуң, бүгү Россияның хөй-хөй шаңналдары – чоннуң бүзүрелин, чоннуң хүндүткелин илередип турар бедик үнелел. Журналист, чогаалчы кижиниң тоомча чок артып болбас бүдүжү Саяна Май-ооловнаның мурнунга чаа-чаа сорулгаларны салып, Аран-Чуланың хей-аъды ам-даа ону чүглендирер дээрзи чигзиниг чок.
Зоя САМДАН, ТГШИ-ниң башкарыкчы эртем ажылдакчызы, ф.э.к., ТР-ниң, Россияның ЧЭ-ниң кежигүнү.
Чурукту маадырның архивинден алган.
“Шын” №4 2026 чылдың февраль 5
