1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

«ДАЛАЙ» АКВАФЕРМАЗЫНДА

Тываның шапкын хөгжүлдези

«ДАЛАЙ»  АКВАФЕРМАЗЫНДА

Көдээ ажыл-агый херег­лекчилериниң «Далай» коопе­ративиниң баазазынга 2018 чылдың октябрь айда аква­ферманы ажыткан. «Хааг­лыг суглуг черге стерлядь ба­лыкты өстүрери, балык үүр­генелерин бүдүрери» деп төлевилелди үстүнде коопе­ратив кииргеш, Тываның Баш­тыңы Ш. Кара-оолдуң 2,5 млн. рубль түңнүг грантызын алган. 

Амгы үеде аквафермада 5 кижи ажылдап турар. Оларның аразында ихтиолог эртемниг аныяк специалист база ажылдап эгелээн. Кооперативтиң даргазы Аяна Монгуш.

Акваферма – балык ажыл-агый адырында чаа угланыышкын. Ооң онзагай талазы – агаар-бойдустуң байдалындан  хамаа­рылга чок, бассейннерге азы муң­гаш суглуг черлерге балыктарны кончуг дүрген өстүрери. Акваферманың балык өстүрер өрээлинде 4 бассейн бар. Бичежек байлаңнар тудар бассейнде 600 байлаңны өстүрүп турар. Оларның аразында хырнын сиңирип, салдап чыдар ийи-үш байлаң-даа бар. Өскен тудум оларны улуг ханы бассейнерже аңгылаар. Оон аңгыда балыктарны садар бетинде белеткээр бассейн база бар. Садар мурнуу чарыында балыктарны бир хире неделя чемгербес ужурлуг дээр­зин Аяна Монгуш чугаалады.

Май 14-те Кемеровонуң балык тудар ажыл-агыйындан эк­келген ийи-беш грамм хире деңзилиг сибирь осетриниң бай­лаңнарының деңзизи бо хүнде 25 грамм чеде берген. Балыктарның өзүлдези чип турар чеминден кол хамааржыр дээр­зин авкаферманың даргазы онзалап демдегледи. Ынчангаш Москвадан Голландия биле Германияга бүдүрген балык чемин чагыдып ап турар. Ооң тургузуунче балыктың өзүлдезинге чугула херек витаминнер болгаш микроэлементилерни киирген. 

2018 чылда Москва хоорайда тускай угланыышкынныг «Рус­акватехника» КХН-ден аква­фер­мага тургузар балык өстүрер бас­сейнни, ооң суг солчулгазын хандырар системазы, гидроциклон, суг чылыдар дериг-хе­рек­селдерни, лаборатория, био-шүүр дээш өске-даа дериг-херекселди садып ап тургускан. Ол-ла чылын Омск областың «Бородино» балык ажыл-агый заводундан аквафермага ажаап өстүрери-биле 500 санныг осетр байлаңнарын эккелген.

«Эрткен чылгы байлаңнар өзүп, деңзизи 500 грамм чеде бээрге, ыштап, белеткээш, садып шенедивис. Осетрны садып алыкчылар аажок сонуур­гаар болду. Баштайгы эккелген байлаңнар биске балыкты ажаап­ өстүреринге өөредиглиг чыл болган. Ам арга-дуржулгавыс мергежип, бедий берген болгаш, бо чылгы эккелген байлаңнарны ажаап өстүреринге шоолуг-ла бергедешпейн тур бис. Осетр ортумаа-биле 60-70 хар чурт­таар. Алды-чеди дугаар чылында үүргенелээр үези. Ол-ла үеде УЗИ аппарат-биле эр, кызын тодарадыр. Ынчангаш чоокку чылдарда чугула херек аппаратты садып алыр бис. ТР-ниң Көдээ ажыл-агый яамызы бисти деткип турар» – деп, Аяна Монгуш ажылын таныштырды. 

Осетр аар өртектиг, үне­лиг балыктар­га хамааржыр. Балыкты ажаап-өстүрери 9 ай чеде бээр­-даа болза, орулгалыг бизнес кылдыр санаттынып турар. Чаа туттунган балыкты доңургаш, база оон кылган аъш-чемни садып турган. Оон аңгыда «Далай» кооперативтиң удуртулгазы балык үүргенелерин садып алгаш, байлаңнар кылдыр өстүргеш, сугнуң биологтуг курлавырларынга чедирген хораның орнун тургузуп, Тываның хөлдер, хемнеринче салыр сорулгалыг. Ону амыдыралга боттандырар дээш, үүргене өстүрер Вейса аппарадын садып алгаш, аңгы өрээлде эптеп салган. Ноябрь-декабрь айда бо ажылды шенеп, респуб­ликага сайзырадыр деп турар.

«Россияның өске булуң­на­рындан Тываже байлаңнарны дажып, сөөртүр ажыл арай на­рын болгаш чарыгдалы улуг. Эрткен чылын Омск областан эккел чыткан байлаңнарлыг 4-5 хап база чарылган. Чамдык таварылгада узун орукка кислород база чедишпейн барып болур. Тывага балыктарның кандыг-даа хевирлериниң үрезиннерин садып алгаш, боттарывыс бай­лаңнар кылдыр өстүрүп алыр болзувусса, балыктарны 100 хуу камгалап алырының магадылалы улуг. Оон аңгыда орук өртээнче артык чарыгдал үндүрбейн, өстүрген бай­лаңнарывысты дораан хөлдер, хемнеривисче салыр арга биске тыптып келир. Амдыызында үүргенелерни балык тудар ажыл-агыйындан садып ап тур бис. Чоорту ихтиолог, балыкчы специалистерни өөредип белеткээш, үүргенелерни боттарывыс бүдүрер сорулга салдынган» – деп, акваферманың даргазы бүзүретти.  

Байлаңны балык кылдыр өстүрүп, азыраары белен эвес ажыл. Хүннүң-не сугнуң анализин ап, лабораторияга хынаар. Сугнуң тургузуунда химиктиг бүдүмелдер эвээжеп азы көвүдей бээр болза, балыктарга таарымча чок байдалды тургузар. Ооң уржуундан аарып болур. Оон аңгыда сугда кислородтуң хемчээлин, температуразын хынаар, чырыын өйлээр ажылдар база бар. Био-шүүр деп адаар улуг доскаарда суг арыглаар системаны тургускан. Ооң иштинде балыктың чурттаарынга таарымчалдыг байдалды тургузар бактериялар салдап турар. Хирлени берген сугну агаар, суг эрттирер хоорза дамчыштыр био-шүүрге арыглаан соонда, дедир балыктарлыг бассейнче агып үнүп турар. Аквафермага балык азыраарының бир эки талазы – даштыкы агаар-бойдустуң байдалдарындан байлаң, балык аарывас болур.

Көдээ ажыл-агый херег­лек­чилериниң «Далай» коо­перативтиң тургузукчулары мооң мурнунда Кызылга турган Балык заводунуң, ооң соонда «Тыва балык ажыл-агыйы» КХН-ниң балык болбаазырадыр цегиниң бүдүрүлге баазазын 2014 чылда садып алган. 2017 чылда балык ажыл-агыйын сайзырадыр төлевилелин чедиишкинниг боттандырар сорулга-биле Новосибирск хоорайда «Рыбхоз» КХН-ниң баазазынга балык ажыл-агыйының талазы-биле тускай өөредилгени эрткен. Кооперативтиң ажылдакчылары акваферма ажыдарын шиитпирлээш, бодунуң акша-хөреңгизи-биле бүдүрүлге баазазының чырык, чылыг, суг хандырылгазын септээш, дериг-херекселдер тургузар өрээлдерниң капитал септелгезин кылган.

«Далай» балык болбаазырадыр кооперативиниң ажыл-чорудулгазы чүгле акваферма-биле кызыгаарланмай турар. ТР-ниң Көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем яамызының дыңнатканы ёзугаар, кооператив 2015 чылда эрткен конкурстуң түңнели-биле Тожу кожуунда Ушпа-Хөлде балыктыг девискээрге балык тывыжын чорударынга 15 чыл иштинде ажыглаар эргени алган. Кооперативтиң балыкчылары чыл санында-ла 27-30 тонна (шортан, мыйыт, окунь, плотва, мезил) суг биокурлавырларын тудар планын ажыр күүседип турар. «Далай» кооперативиниң цехтеринге ол бүгү балыкты болбаазыраткаш, кадырган, дузаан, ыштаан балык продукциязын садып турар.

Чыл төнчүзүнде улуг хоорайлар-биле бир дөмей садыг-саарылга төптеринге, рестораннарга осетр балыктарын аквариумнарга делгеп, дирии-биле садары акваферманың ажылдакчылары планнап турар. Осетрдан аңгыда карп, сазан деп балыктарны өстүрери база көрдүнүген. Чүге дизе бо балыктарның байлаңнарының өртек-үнези чиик болгаш дүрген өзер. Улуг ажылдың баштайгы базымнары кылдынган, ам чүгле хөгжүдери арткан.

Шончалай ХОВАЛЫГ.

Арслан  АРАКЧААНЫҢ тырттырган чуруктары.

 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.