1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

«Шын» солуннуң белээ

«Авам, ачам, угбам-биле бажыңывыстан ырак эвесте аргаже кирип агаарлавышаан, мөөгү азы честек-кат чыып,    хүннү бадыр ойнап-хөглеп чораанывыс уттундурбас. Суурже дедир чоруурда,  ачам мени мойнунга олуртуп алыр, а авам угбамны чедип аар. Сава долдур кат-мөөгүвүстү тудуп алгаш, каткы-хөглүг чанып кээр бис. Кудумчуга биске душкан улус: «Кандыг кончуг чараш өг-бүле чоор!» деп магадаар»… Чогаалдан бо бичии үзүндүнү Орлан, Анай-Хаак Кууларларның ийи дугаар уруу Сай-Суунуң бижээни «Мээң өг-бүлем» деп номчугажындан алган мен. Каш одуруг аразындан  аас-кежиктиг, эп-найыралдыг, чаптанчыг өг-бүлениң хевири аажок тода чуруттунуп келир. Сай-Суу мында каш чылдар бурунгаар Хову-Аксы суурга чурттап турган үелерин сактып бижээн. Амгы үеде Кууларларның өг-бүлези Кызыл хоорайда чурттап чоруур. Амыдыралдың агымы доктаар эвес, элээн чылдар шуужуп эрткен. Сай-Суу   чүгле угбалыг эвес, а ийи эр дуңмалыг база болган.

Тыва чаңчылдарга даянып, сарыг шажынның дүрүмнеринге чагыртып, 4 ажы-төлүн мөзү-бүдүштүг кылдыр кижизидип чоруур  аныяк өг-бүлениң төөгүзү мындыг.

Анай-Хаак Өвүр кожууннуң Саглы суурга 1978 чылда тө­рүттүнген, а бирги класстан эгелеп Кызыл хоорайның №9 школазынга өөренген. Топтуг-томаанныг, сонуургаачал бичии уруг улуг, кыдырык, борбак, кара карактарлыг, ак шырайлыг, анай-хаак дег ээлгир, чараш мага-боттуг кысче хуулуп, өскелерге сонуурганчыг апарган. Ынчан Анай-Хаак 8-ки класска турган. Авазы-биле кады чурттап турган бажыңының кожазынга Улуг-Хем кожууннуң Арыг-Бажы суурдан Орлан дээр аныяк оол угбазы-биле көжүп келгеш, чурттай берген.  Оол бирги  көрүштен  Анай-Хаак дээр тывызыксыг, чараш кыска ынакшый берген. Чогум ол сеткил-сагыжын ажыдып чугаалаарынче далашпайн турган. Аңаа бодаарга, Анай-Хаактың авазы: «Кандыг кончуг кижизиг, ажылгыр, эвилең-ээлдек оол боор. Кижиге мындыг күдээ болза аар...» — деп  уруу дыңназын дээш, ыыткыр чугаалангылаар апарган. А чамдыкта: «Бажыңда ол-бо чүве   үрели берди, кожавыс Орланны дузалажып бээр кылдыр дилеп көрем» — деп,  уруун айбылаар-даа. Чоорту   Анай-Хаак биле Орлан найыралдажып, аразындан суг акпас эжишкилер апарган. Бир хүн Орлан шериг албан-хүлээлгезин эрттирип чоруур деп турарын Анай-Хаакка дыңнаткан. Кыс ол медээни улуг дүвүрел чок хүлээп алган, а ынакшаан аныяк оолдуң сагыжы саарзык турган болбайн канчаар. Орлан шеригден Анай-Хаакче чагааларны соксаал чок бижиир, а уруг чайлыг үезинде харыы сөстү чорударын кызыдып турган. Эгезинде Орлан чагааларынга Анай-Хаакты «дуңмам» азы «өңнүк» деп бижип турган болза, сөөлзүредир «сарыым» деп эгелээрге, кыс авазындан сөстүң утказын айтырган. Авазы ону билгеш, сеткил таарзынып: «Эң чоок кыс эжин, ынак уруун ынчаар адаар-дыр ийин, уруум» — деп тайылбырлаан. Ынчан элээди кыс Орланның дугайында бир-ле онзагай кылдыр бодаар апарган… Шериг хүлээлгезин чедиишкинниг күүсеткеш, чанып келгеш,  Орлан бир-ле дугаарында сеткилиниң эртинези кыска ынакшылын илереткен. Оон бээр эжишкилерниң шынчы  найыралы бүзүрелдиг ынакшылче шилчий берген. Ол-ла 1996 чылда өг-бүлезин бүрүткедип алганнар. Удатпаанда быжыг доң дег, ынакшылдың бадыткалы — дун уруг Сайдаш төрүттүнген. Чаш уруг көстүп кээрге, хостуг үе бар эвес, чүгле ол дээш ажаанзыраар ышкажыгай. Ынчалза-даа Кууларлар уруун доруктурбушаан, өөренип база турган. Анай-Хаак Новосибирск хоорайның Сибирьниң телекоммуникация болгаш информатика күрүне университединге өөренип кирип алган, а Орлан Кызылдың автоорук техникумун доозуп, Хову-Аксы суурнуң милициязынга истекчилеп ажылдай берген. Аңаа оларның ийиги кызы Сай-Суу чаяаттынган. Орлан Кууларның амыдыралының кол күзели – ынак эжи Анай-Хаак­ка дөмей кыстарлыг болуксаары боттанган. Ынчан ол дег аас-кежиктиг ада делегейге турбаан боор оң. 

2000 чылда аныяк өг-бүле бичии бажыңның чүгле дөрт ханазын садып алгаш, Кызыл хоорайже көжүп келген. Чылдан чылче бажың тударынга херек материалдарны бичиилеп садып тургаш, бажыңны тудуп алган.  Чаагай күзел, быжыг туруш-биле туттунган оран-бажыңга үр болбаанда, 2003 чылда, өг-бүлениң  үшкү төлү — Сайын-Белек  төрүттүнген. Чаптанчыг, чараш кыстарының соонда оол уруг төрүттүнерге, шуут онзагай аас-кежик болган. Анай-Хаак биле Орлан ийи кыстыг, оолдуг апаргаш,  ийи дугаар оол төлдүг болурун ынчан бодап турганнар ирги бе? Ону даап бодааш канчаар, а чогум 2010 чылда оларның хүнчүгежи, чырыткызы Каң-Демир төрүттүнүп кээрге, аныяктарның өг-бүлези четчележи берген дег болган.  Ынчалза-даа салым-чолду кижи баш удур билир эвес, Кууларлар 4 ажы-төлү-биле кызыгаарлаттынмайн, 6-8, 10-даа чедир уругларлыг боор чадавас.

Бо өг-бүлениң дугайында чүге бижиксей бердиң деп айтырыгны номчукчу салыр боор. Ону маңаа тайылбырлаайн. Бистиң «Шын» солуннуң редакциязы ачы-буян чедирер талазы-биле хемчеглерни удаа-дараа чорудуп, өскелерден чыда калбайн, болдунар аргалар-биле улуска дузалажып чоруур. Бо удаада база байырлал бүдүүзүнде хөй ажы-төлдүг өг-бүлелерниң уругларынга Чаа чылдың белектерин сөңнээр дээн Кызылдың социал департаментизиниң саналын деткип, аңаа каттышканывыс ол. Ынчангаш Анай-Хаак, Орлан Кууларларның өг-бүлезин сүмелээрге, ол-ла дораан оларның-биле харылзажып, кажан өг-бүлениң кежигүннери шупту аалга турда, аалдап чедерин дугуржуп алган мен. 

Айтып бергени адреске чеде бээримге, бажыңдан Сайын-Белек үнүп келгеш, мени уткуп алды. Бажыңда 17 харлыг Сайдаш биле 15 харлыг Сай-Суу аъш-чем белеткеп, чай чок-ла турлар. Хеймер оолчугаш Каң-Демир залда конструктор чыып ажаанзыраан. Менче арай чиктии кончуг көргүлээр-даа. «Өг-бүлениң эр ээзи ажылының аайы-биле Чадаана хоорайда үнүүшкүнде, эртен келир» — деп, бажыңның херээжен ээзи чугаалады. Шөлү дыка улуг эвес-даа болза,  эптиг бажыңда кижи бүрүзүнүң булуңчугажы бар. Полкаларда ажы-төлдүң өөредилге, спорт талазы-биле чедиишкиннерин херечилээн хөй санныг хүндүлел бижиктер, дипломнарны чыскааган. Школага херек номнарны дескилештир аайлаан, оларның аразында делегейниң билдингир чогаалчыларының номнары база көстүп чыдар. Соңгалар  баарында янзы-бүрү өрээл чечектерин тургускан.  Бир өрээлдиң  азыында сарыг шажынның бурганнарының овур-хевирлери, ном-судурну бедидир салган. Оран-бажың ишти чылыг, чырык, ниити байдалы бир-ле аянныг, сорунзалыг, таарымчалыг. Анай-Хаак Айыровна-биле чугаалажып оргаш, шак-минута эрткенин безин эскербейн барган мен. Өөнүң ээзиниң чассыдып адаары «Өг-бүлениң Чазаа», ооң кол кадыны Анай-Хаак дыка чугаакыр, чазык-чаагай кижи болду. Ажы-төлүнүң дугайында чугаалай бергенде, карактары бир тускай кыптыгып, арын-шырайы чырып келир. Мен база ооң аайы-биле уругларны улам сонуургап, чоок чугаалаштым. Чаңгыс ада-иеден чаяаган бол, дөрт аңгы кижи, дөрт аңгы аажы-чаң, чуртталгаже дөрт аңгы көрүш… Та чүге, сагыжымга делегейниң дөрт байдалы кире дүштү: Суг, От, Хат, Чер.

Улуг уруу Сайдаш — Хат. Маңаа хат дивейн, салгынчыгаш дээр болзумза, эптиг боор. Сайдашты көөрге, шынап-ла, чайның изиг халыынында сергедип кээр, сериин, оожум салгын ышкаш. Бызааның дег дозур кара, улуг карактарлыг кыс хөй чүве чугаалаксавас, эгенген дег хүлүмзүрүп каап орар. Сайдаш алызындан томаанныг, турум, аай-дедир чоруурунуң орнунга бажың-балгадының иштин эде-хере тыртып, аргыттынып, дааранып олурарынга ынак. «Ийи-үш шак дургузунда безин орукка чорупкаш, чалгаарай бээр мен, черле ынчаш ыңай-бээр чер кезип, орук эртеринге турам чок» — деп чугаалады. Сайдаш ам 11 классты доозар. Школа соонда эмчи болур сорулганы салып алган.

Сай-Суу — От. Сай-Суунуң ады суг-биле холбашкан-даа болза, ол езулуг чалбырааштыг, изиг отка дөмей. Ооң энергиязының чаштанчылары чанында кижилерни безин чалгынналдырыптар. Сай-Суу улуг одагның дээрже үндүр дүндүүштелген чалбыыштары дег чиге, дорт сорулгаларлыг. Ооң сагыш-сеткили база чылыг, чаагай. Өөрениринге салым-чаяанныг, спортка сундулуг. Артында-да хостуг хүрешти сонуургаар. Чазын Тываның Баштыңының шаңналы дээш херээжен улус аразынга хостуг хүреш маргылдаазынга үшкү черни ээлээн. Аңаа шаңнаткан акшазын авазынга берипкен.Чаңгыс черге орбас, шимченгир, эрес-шоваа кыс: «Келир үеде шагдаа ажылдакчызы болур мен»— деп чигзиниг чок чугаалады. 

Сайын-Белек — Чер. Он харлыг-даа болза, езулуг тыва эр кижиниң мөзү-бүдүжү сиңниккен, быжыг туруштуг оолчугаш. Ооң чугаазындан эскереримге, ол чүгле ажыктыг чүүлдер чугаалаар. Сан эртемин сонуургаар. Ачазы ыңай-бээр чоруй баарга, бажыңда эр кижиниң күүседир ужурлуг ажылын  Сайын-Белек кылыр: суглаар, от салыр, херим иштин ширбиир. Арыг-силиг эвес байдалга шуут хөңнү чок. Бир эвес хир-чут эскерип каар болза, ыыт-бажы чидип, шыжыгыксап эгелээр. Бут бөмбүү, хостуг хүреш бөлгүмнерин чаңгыс-даа үспес. «Сөөлүнде ачам ышкаш шагдаа боор мен» — деп чугаалады. Оолчугаштың база бир сонуургалы – чуруттунары. Кажан карандаштар тудупкаш, чуруй бергенде, ону чүү-биле-даа чардыктырып шыдавас деп, авазы демдегледи.

Каң-Демир — Суг. Дамырак сугнуң шулураажы дег, аржаан сугнуң арыы дег, хемниң аккан суунуң дүргени дег 4 харлыг Каң-Демирни көөрге, чаптанчыг-ла. Бодунда бар бүгү-ле ойнаарактарын азы «Пышка» дээр диизин меңээ көргүзүп, оларның дугайында соксаал чок чугаалап турду. Каң-Демир бичиизинден тура шимченгир, эрес-омак. Ол чүгле Бурганга хамаарышкан   чүүлдер көргенде азы дыңнап каанда, оожургай бээр. Каң-Демир ийи харлыында аякка куткан изиг мүннүң бусталып турарын көргеш, ийи холун кожа тудуп: «Өршээ!» — деп тейлеп орган дээр. Ала-чайгаар шажын талазы-биле сундулуг. Авазы чоокта чаа берге   аарый бергеш, кезиишкин эртер деп баарга: «Авай, сен бисти кагбас сен, анаа апаар сен» — деп чугаалап турган. А кажан эмчиге кезиишкин доозулган  үеде бажыңынга удуп чыткан Каң-Демир хенертен оттуп келгеш,   аажок каттыргылаан. Анай-Хаактың кезиишкини чедиишкинниг болганын оштап, ынчанганы чадапчок. Ынчангаш Каң-Демирниң ада-иези ону  сөөлүнде барып, ном-судур тудар кижи боор ирги бе деп бодап чоруур.

Уруглар-биле чугаалашкаш, чемзиг холдуг кыстарның белеткээн манчыларын чооглап, шайлааш, байырлажып турумда, Каң-Демир: «Оон база чедип кээр сен!» — деп чугаалады. «Кижи бүрүзүн ынча дивес кижи болгай, силерге таарышканы ол-дур» — деп Анай-Хаак чугаалаарга, иштимде аажок өөрдүм.

 Амгы үеде Анай-Хаак Айыровна кадыының байдалы-биле ажылдаар аргазы чок, Орлан Кызыл-оолович чааскаан ажылдап турар.

Чаа чыл бүдүүзүнде өг-бүлени «Шын» солуннуң редакциязынче чалап алгаш, материалдыг деткимчени берип, белектерни тывыскан. Кууларларның өг-бүлези  солунчуларга өөрүп четтиргенин илеретпишаан, бүгү республиканың чурттакчыларынга чаа 2014 чыл-биле байыр чедирип, кадыкшылды, эп-найыралды, бот-боттарын хүндүлежип, деткижип чоруурун күзээн.

Азияна ТАУ. 

№ 152 (18427) 2013 чылдың декабрь 31

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.