1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ААРТАП ОРДА АМДАННЫГ ЧААГАЙ

Тыва чоннуң хүн бүрү амыдыралынга шай онзагай черни ээлеп келген. Көшкүн тываларның шайны хайындырары, аартап ижери, эртенги шайын бойдузунче өргүүрү безин тускай ёзу-чурумнуг чораан. Мооң-биле холбаштыр кыдаттарның шай езулалын бодум көргеш, номчукчуларга сонуургадыр сагыштыг мен.
2017 чылдың декабрь айда Кыдаттың чиге мурнуу чүгүнде Хайнань ортулуунга аян-чорук кылып чорааш, ооң соонда үндүргеним орук демдеглелинге дыка хөй сонуурганчыг чүүлдерни тодараңгай, делгемчидир бижиир аргам чок болган: солун арны кызыгаарлыг болгай. Ынчангаш кыдаттар шайларын турис­терге канчаар бараалгадып турарын номчукчуларга аңгы бижип көргүзер бодаан мен. Кыдаттарның аян-чорукчуларга бир кончуг сонуургадыр чүвези – шай ёзулалы (чайная церемония). Ону шуут тускай уран чүүл деңнелинче көдүрүп алган чон-дур деп болур. Бо онзагай суксуннуң төөгүлүг үнген чурту Кыдат дээрзин хөй шинчилелдер бадыткаан. Ооң дугайында хөй-ле тоолчургу чугаалар бар. Чижээ, кыдаттарның ыдыктыг бурган өгбези Шэнь Нун кижилерни аарыглардан адырар арга тывар дээш, эм болгаш хоралыг оъттар дилеп чоруп каан. Шупту оъттарны бодунга шенеп чораан. Бир хоран оът ишкеш, бергедеп, танывазы чадаң-ыяш адаан­га дыштанып чыткан. Ооң бүрүзүнден шалың дамдызы баткаш, Шэнь Нуннуң аксынче кире бээрге, оон деткерлип келген. Шак ынчалдыр шай тывылган, ооң эм шынарлары илерээн.
Кыдатта эң нептереңгей сорттарның санында: сарыг шай, ногаан шай, ак шай, кызыл шай, улун, пуэр, кудин деп сураглыг шайлар бар. Чиг-эт кылдыр ажыглап турар бо сорттардан та чеже янзы шайны бүдүрүп турар чүве. Бистиң чораанывыс ортулуктуң Санья хоорайында шай бажыңнары каш-даа бар чорду. Ооң бирээзинге шай ёзулалын эгезинден тура биске көргүскен. Баштай-ла шайлар дугайында специа­лист тайылбыр кылыр. Оон аңгы-аңгы шайларны изиг сугга канчаар турнуктурарын көргүзер, ооң чыдын магададыр. Эң баштайгы суун төптер болду: шай чечээнде довуракты (бар чадавас) арыглаары ол. Белен болган шайны хензиг шаажаң (фарфор) аяктарга кудар. Ажылдакчы кыстың холунуң шимчээшкиннери куу куштуң чалгыны-ла, ээлгир, аянныг, чараш: көрүп-ле, магадап-ла олуруксааң кээр. 
Шай хайындырар сугну бойдустуң энергиязын сиңирип, тынып алган агып чыдар арыг кылаң суг бажындан узуп алза эки. Ону катап-катап хайындырып, чылдып болбас, шай белеткээр санында-ла чаа суг кудар. Кыдаттарның шай езулалында ажыглап турар сава-саңгазының чаражын, шевергинин! Шайны турнуктурар мурнунда кургаг чемишти мага хандыр чыттап алыр, оон бичии тургузупкан соонда, шайны аалчыларга бичии аяктарга кудуп бээр. Шайны ижер мурнунда база чыттаар. Ёзулуг шайның чыды онза-ла: думчук иштин айдызааш, хөрек долуп келир.
Ам шайларның шынарларынга хамаарыштыр каш сөс. Кызыл шайда кофеин эң хөй, ол күштүг антиоксидант, чүрек болгаш дамырларның ажылын күштелдирер. Ак шайның бүрүлерин Да Бао деп ыяштан эрте чазын чыып алыр, ол организмни арыглаар, иммунитет көдүрер, сеткил-хөөн сергедир. Ногаан шай эң ажыктыг: ханда чыылган үстерниң болгаш холестеринниң тарап чидеринге дузалыг, бактерияга удур шынарлыг, мага-боттуң энергиязын улгаттырар. Чечектиг шай – амданныг, чаагай, күш-шыдал киирер. Улун шай эң күштүг антиоксидант, арып алырынга дузалыг, рактың чамдык хевирлерин безин болдурбас. Пуэр – чем хайылдырарын экижидер, токсиннер үндүрер, ханда чигирниң деңнелин чавызадыр. Ол шайны хөй чылдарда шыгжап болур, ынчаарга-даа амданы читпес.
Хайнань ортулук Кыдатта, харын-даа бүдүн делегейде эң арыг экологтуг черлерниң санынче кирип турар. Ынчангаш ында шайлар база эң арыг, эки шынарлыг. Бистиң Тываның чем үнүштер өзүп турар тайга-сыннары база экологтуг арыг девискээрлерге хамааржыр. А бистиң өгбелеривис бойдус-биле тудуш чораан болгаш чеже янзы шайларны, онза үнүштерни чеминге ажыглап чорбаан дээр. Бис бөгүн төрээн бойдузувустан ырааган болгаш кандыг ажыктыг үнүштер Тывавыста барын безин билбес бис, ол дугайында сонуургавайн-даа турар бис. Санья хоорайга шай ёзулалын көрүп олура, Тывада шай оъттарның янзы-бүрү хевирлерин кайгамчык эколог эртемден, химия эртемнериниң кандидады Ойдуп Ондарович Бартан бодунуң «Тываларның национал чеми болгаш чем үнүштери» деп номунга би­жээнин сактып олурдум. 
Ойдуп Ондарович дуга­йында 2015 чылдың июнь айда «Кадык амыдыралдың кайгамчык суртаалчызы» деп очеркти­ «Шын» солунга үндүргеш, эртемденниң чоруткан шинчилел ажылдарынга магадаашкынны, мөгейиишкинни илереткен мен. Оон чамдык абзацтарны киирейн. «Ойдуп Ондаровичиниң номунуң бирги эгезинде «Тыва улустуң суксунга ижер чемнери» – «Сүттүг болгаш кара шай» дугайында бижээнин сонуургап көрээлиңер. «Тывада шагдан бээр нептерээн шайлар: сарыг шай биле байгуу шай. Шай Тывада ырак төөгүлүг дээрзин тыва тоолдар бадыткап турар. «Чиң шайын хайындырып, чигир-боовазын салып…» дээн сөстер тоолдарда бар. Чиң дээрге деңзилеп каан чүък. Чиңни теве, аът-биле Бээжинден (Пекинден), Моол­дан чүдүрүп эккеп турган. Тываларның биеэден бээр ижип келген шайының ады оон үнген. Ол шайны тывалар хайын­дырарга, деңнээр аргажок хоюг, чаагай амданныг болур турган». «Ол чүгле суксун эвес, а тодуг чем. Сүттүг шайга тываларның каап чораан үнүштери: хоорган шеңне, ыт-кады, чигир-сиген, чойган карты, чымза дазылы, бүрүлери дээш оон-даа өске. Болар шайга онза амдан, чыт кииреринден аңгыда, эм шынар киирер, витаминнер болгаш микроэлементилер немээр».
Кандыг шайлар шаанда турган-дыр, чүгле аттарын безин көрээлиңер: кызыл-шай – дыт чөвүрээзинден; хараган картындан; шайваза, черлик шай; шеңне шай; күске-даязындан; чымза азы өрүглүг оъттан; мыйырактан; сарапсалдан чайгы суксун болгаш шай; ыт-кадындан; сугмаңгырдан; хадың бүрү­леринден; тоглаңдан, тоглаң бүрүзүнден, тоолаңдан, инек-кулаадан шай. Ойдуп Ондарович ол шайларның шынарларын номунда сайгарып бижип каан. Эртемденниң «Тываларның национал чеми болгаш чем үнүштери» деп ажылы – төөгүге үнелеп четпес ужур-дузалыг, кайгамчык ажыктыг эртем өнчүзү. 
Тыва Республика бөгүн туризм адырын аажок хөгжүдер дээш чүткүп турар. Аян-чорукчуларга бир кол сонуургадыр чүве – национал аъш-чемивис болур ужурлуг. Чүгле тыва шайны безин алырга, ооң чеже хевирлерин туристерге бараал­гадып болур-дур? Хайнань ортулукта шайларны эң арыг «Беш салаа» деп дагдан чыып ап турар. А бистиң төрээн бойдузувусту долгандыр ындыг тайгаларывыс чеже-дир, ында эм оъттар, чем үнүштер, дазылдар, чадаң ыяштар эңдере өзүп турар болгай. Оларны кайы үеде, канчаар чыырын барымдаалап тургаш, тускай чыып, ажаап, белеткээр болза, бизнес ажыл-чорудулгазынга бир кончуг орулгалыг адыр бооп болур. Че, оон аңгыда шаг-шаандан национал чемнеривис кандыгыл? Ол дугайында эртемден                                           О.О. Бартан бодунуң онза номунда тодаргай бижип каан. 
Аңаа үндезилеп, каш-даа янзы солун тыва аъш-чемни кылып, аалчыларга сөңнеп болур. Бөгүн туристерге сонуургадыр-ла чүвевис – изиг-хан, ол-ла. Туризм бажыңы-даа ажыттынган чүве-дир, ынчангаш чогаадыкчы сонуургал, кызымак чорук, бот-харыысалга, бурунгаар чүткүл-биле чүнү-даа хөгжүдүп, сайзырадып болур байдал бар.  Даштыкы, иштики-даа туристерге тыва шай ёзулалын чоп көргүзүп, бараалгадып болбас деп? Олар Тывадан суй белектер-биле 100 грамм ёзулуг онза тыва шай садып алгаш чанарга-даа, солун ышкажыл. 2012 чылда Россияның Пенсия фондузунуң регионнарда салбырларының парлалга албаннарында коллегаларывыс-биле Тывага семинар эрттирген бис. Оларга чанарда белек кылдыр «Хаан-шай» бээривиске, дыка сонуургааннар, чамдыызы катап чагыдып ап-даа турган чүве ийин. Аартап орда, аянныг, амданныг чаагай, тодуг сүттүг шай онза-ла: сагыш-сеткил, мага-бот сергеп келир.
Надежда Эргеп.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.